دونیادا ایز بیراخان تورک بؤیوک‌لری(18)

بؤیوک شخصیت یوسوف خاص حاجیب‌ عمومیتله یازمیش اولدوغو مشهور قوتادغو بیلیگ اثریله خاطیرلانار

   دونیادا ایز بیراخان تورک بؤیوک‌لری(18)

سئوگی‌لی اوخوجولار،
دونیا مدنیت تاریخینده اهمیت‌لی یئر آلان، اثرلریله اینسانلیغین سعادتی و خوشبخت‌لیگی اوچون ایشیقلاندیریجی سؤزلر ایفاده ائدن، عینی زاماندا تورک دیلی‌نین اینکیشافی و زنگینلشمه‌سی ایستیقامتینده بنزرسیز خیدمت‌لری اولان شخصیت‌لردن بیری ده یوسوف خاص حاجیب‌دیر . بو بؤیوک شخصیت، عمومیتله یازمیش اولدوغو مشهور قوتادغو بیلیگ اثریله خاطیرلانار. لاکین اونون دونیا گؤروشو، حیات فلسفی و اینسانلیغا باخیشینی اؤیرنمه‌دن، اثرینی آنلاماق مومکون دئییل. بونا گؤره بو پروقرامدا، یوسوف خاص حاجیب‌ین حیاتی، دوشونجه‌سی و اثرلری حاقیندا سیزلره معلومات وئرمه‌یه چالیشاجاغیق.
------
یوسوف خاص حاجیب‌ین حیاتینا دایر تأسف کی، الیمیزده کیفایت قدر وسایل یوخدور. احتیماللا 1018لرده دوغولدوغو سانیلیر. عینیله کاشغرلی محمود کیمی، تورکیستانین مشهور عائله‌لرین‌دن اولسا گرک. چونکی دوشونجه‌لری و یازدیقلارییلا اوشاقلیغین‌دان اعتباراً چوخ موکمبل بیر تحصیل آلدیغی اورتادا. او چاغلاردا بئله بیر ایمکانا هر کس صاحب دئییلدی. اونسوز دا عملوماتییلا ده اؤزونو اثبات ائتمیش بیر آدام اولدوغون‌دان، اطرافیندا اؤزونه سون درجه اعتبار ائدیلدیگی آیدین اولور.
یوسوف خاص حاجیب تورکیستانین بالاساغون شهرینده دوغولدو. یاخشی بیر تحصیل گؤرن یوسیفین تام بیر بیوگرافیسی هله دوزنلنممیش. بؤیوک اثری قوتادغو بیلیگده بئله اؤز آدینی یالنیز بیر دفعه، اثرین سون حیسه‌سینده آنمیش. آنا دیلی تورکجه‌نین یانیندا چوخ یاخشی عربجه و فارسجا دا بیلیردی.
ایسلامی تورک ادبیاتی‌نین ( اثری الیمیزه کئچه بیلن ) ایلک یازیچی‌سی یوسوف خاص حاجیبدیر. او، بیلگی‌یه قیمت وئرن، یاخشی دوشونن، یاخشی یازان، آیدین بیر علم، فیکیر و صنعت آدامی ایدی. 1069-1070 ایللرینده شرقی قاراخان‌لی‌لار دولتی‌نین حکومت مرکزی کاشغرده ایدی. بالاساغوندا یازماغا باشلادیغی اثرینی اوزرینده اون سککیز آی چالیشا‌راق، کاشغرده تاماملامیش و 1070 -جی ایلده قاراخان‌لی حؤکمدارلاریندان‌ تابقاچ بوغرا ابو علی حسن بن سلیمان آسلان-ا تقدیم ائتمیش. قوتادغو بیلیگ، خاقانیه تورکجه‌سی ایله یازیلمیش بیر اثردیر. آیدین حؤکمدار بو اثری تقدیرله قارشیلامیش و اؤدول اولا‌راق خاص حاجیب‌لیک (باش مصلحتچی ) روتبه‌سینی وئرمیش. اثر کلاسیک مثنعوی طرزینده اولوب، 88 حیسه‌دن 6645 بیتدن میدانا گلر.
یوسوف خاص خاجیب، تورک ادبیاتین‌داکی ایلک سیاستنامه‌نی یازمیش. تورک ادبیاتیندا ایلک نظم شکلینی ده او ایستیفاده ائتمیشدیر .
-------
قوتادغو بیلیگده سؤز معناسی موضوعسوندا فرق‌لی گؤروشمه‌لر وار. بعضی آراشدیرماچی‌لارا گؤره "خوشبخت اولما معلوماتی"، بعضی‌لرینه گؤره ایسه " خوشبخت‌لیک وئرن بیلیک"، کیشیلری هر ایکی دونیادا خوشبخت‌لیگه گؤتورن معلومات معناسینی گلدیگی ایفاده ائدیلیر. کوتادغو بیلیگده 4 اساس قاورام/اصطلاح: 1. تؤره، اتیک ؛ 2. قوت، خوشبخت‌لیک ؛ 3. عقل ؛ 4. عرفان . هر بیری بیر سمبولو ایفاده ائدن شخص‌لر آراسیندا کئچن صحبت‌لرده دولت، سیاست، جمعیت، پئشه‌لر، اخلاق کیمی مختلیف موضوعلاردا فیکیرلر وئریلمکده.
قوتادغو بیلیگده بو گون بیلینن اوچ نسخه‌سی وار: بیرینجی‌سی، وین نسخه‌سی . بو نسخه 1439 ایلیندا هرات‌دا تاپیلمیش‌دیر ( اویغور یازیسی ایله ). اوّل توکاتا اورا‌دان ایستانبولا آپاریلمیش، علم آدامی "هامر" طرفینده ایستانبول صحافلاریندان‌ آلینا‌راق وین میللی کیتاب‌خاناسینا باغیشلانمیش .
ایکینجی‌سی، قاهیره نسخه‌سی. عرب حرف‌لری ایله یازیلمیش اولان بو نسخه 1896-جی ایلده قاهیره "خدیو"‌لیک کیتاب‌خاناسی‌‌نین آلمان مودیری دوکتور موریتس طرفین‌دن اورتایا چیخاردیلمیش .
فرقانه نسخه‌سی اولا‌راق بیلینن اوچونجو نسخه ده عرب حرف‌لری ایله قلمه آلینمیش. زکی ولیدی توغان طرفین‌دن تورکیستانین فرقانه ائلی‌نین نمنگان شهرینده تاپیلمیش‌دیر.
------
یوسوف خاص حاجیب، آیدین و دوشونر بیر شخصیت صیفتیله، اؤز دؤورو و زامانیندا الده ائدیله بیله‌جک بوتون معلومات و دوشونجه‌لری الده ائتمه‌یه چالیشمیش. او سویداشی و وطنداشی اولان بؤیوک فیلوسوف فارابی‌نین اثرلرینی اوخوموش و اونون فیکیرلرینی اؤیرنمه چاباسی ائتمیش.
تورک یازی دیلی وسایلینی حاکم و اینجه‌لیک‌لرینه واقیف اولان، بو ساحه‌ده اویغورلارین عنعنه‌سینی داوام ائتدیرن شاعر، اثرینده اوّلکی تورک شاعرلریندن فرق‌لی اولا‌راق نظم شکلینی ایستیفاده ائتمکله، قونشو ادبیات‌لاردا ایستیفاده ائده‌رک شعر فورم‌لارینی دا چوخ یاخشی بیلدیگینی ایفاده ائتمک ایستمیش.
بو بؤیوک عالیم، شاعر و موتفکیر نهایت 1077 -جی ایلده کاشغرده وفات ائتمیش و عینی یئرده ده تورپاغا وئریلمیشدیر.


اتیکتلر:

ایلگیلی‌لی خبرلر