Kipr tınıçlıq xäräkäte barışında diplomatiyağa östenlek birelde

Törkiyä Kipr tınıçlıq xäräkätennän êlek xalıqara kileşülär qısalarında garant illär häm utrawdağı liderlar däräcäsendä diplomatik kereşülärgä östenlek kürsätte

Kipr tınıçlıq xäräkäte barışında diplomatiyağa östenlek birelde

ÄNKARA - NAZLI YÜZBAŞIOĞLU

Törkiyä Kipr xalqın irekkä, tınıçlıqqa häm mullıqqa qawıştıru maqsatınnan çığıp 44 yıl êlek ütkärgän Kipr tınıçlıq xäräkätenä barılğan barışta xalıqara kileşülär qısalarında garant illär häm utrawdağı liderlar däräcäsendä diplomatik kereşülärgä östenlek birde.

Diplomatik tırışularnıñ cawapsız qaluı arqasında Törek qorallı köçläre tarafınnan 1974nçe yılnıñ 20nçe iyül’ könne başlatılğan xäräkät utrawda tınıçlıq urnaştırdı.

Xäräkät aldınnan Kiprdağı wazğıyät’

Törkiyä häm Greśiyanıñ 1959nçı yılnıñ 11nçe fevral’ könne qabul itkän, Angliyadağı häm Kiprdağı ike cämğıyät’ liderları da raslağan Śürix häm London kileşüläre bäysezlek, ike cämğıyät’neñ urtaqlığı, ictimağıy ölkädä avtonomiya häm çişeleşneñ Törkiyä, Greśiya häm Angliya tarafınnan aktiv garantiyası nigezlärenä tayana ide.

Utrawnıñ ike xalqı arasında urtaqlıq prinśibın nigez itep alğan xalıqara kileşülär qısalarında 1960nçı yılda “Kipr Cömhüriyäte” tözelde häm töp qanunda utrawdağı Kipr törek häm grek xalıqlarına tigez säyäsi xoquqlar häm status tanıldı.

Moña qaramastan Kipr grek tarafı Kipr töreklären däwlät oyışmalarınnan çitläşterü, izolyaśiyäläw, utrawdağı bar buluların beterü häm Greśiya belän berläşü (Ênozis) yulın açuğa qağılışlı kereşülärgä totındı.

Kipr Cömhüriyäte Kipr greklarınıñ 1963nçe yılda ber yaqlı bularaq köç qullanuı belän töp qanunnı ğamäldän çoğaruınnan soñ beterelde.

Enozis maqsatına ireşä alu öçen qorallanğan kipr grekları Greśiya belän 1974nçe yılğa qadär kipr töreklärenä höcümnären, basımın häm zolımın arttırdı.

Xäräkätne qotılğısız qılğan barış

Kipr törekläreneñ 1960nçı yılda qorılğan urtaqlıq däwläteneñ citäkçelegennän çitläşterelüe arqasında Kipr grekları arasında qaraş üzgälekläre kürenä başladı.

“EOKA” äğ’zaläre arasında xasil bula başlağan qaraş ayırmalılıqları Törkiyäneñ qatışuınnan tartınğan häm töreklärne iq’tisadi yaqtan ciñärgä tırışqan Kipr grek liderı Makarios häm tiz räweştä näticä alınuın teläwçe êlekke xuntaçılardan torğan “EOKA-B” äğ’zalären qara-qarşı kiterüenä yul açtı.

Grek xuntasınıñ yärdäme belän 1974nçe yılnıñ 15nçe iyül’ könne “EOKA” liderı Nikos Sampson utrawnı Greśiyägä bäyläw maqsatınnan çığıp, Makariosqa qarşı tüntäreleş yasap, xakimiyätne qısqa waqıtta üz qulına küçerä häm bu räweşle Kiprnıñ möstäqıyl’legenä häm cir bötenlegenä isäp totılğan buldı.

Törkiyäneñ xäräkätkä başlağançı yasağan diplomatik kereşüläre

Törkiyä 1960 Garantiya kileşüe qısalarında iñ êlek ısulğa qağılışlı yöklämälären ütäw öçen kereşülär ütkärde.

Bu qısada 1974nçe yılnıñ 17nçe-18nçe iyül’ könnärendä Angliya belän Törkiyä arasında tüntäreleştän soñ yasala alınaçaq adımnar belän bäyle bularaq Londonda kiñäşmälär ütkärelde. Telgä alınğan şuşı kiñäşmälärgä garant däwlät sıyfatı belän Greśiya da çaqırıldı, läkin Greśiyädäge xunta citäkçelege söyläşülärdä qatnaşmadı.

Törkiyäneñ ul çaqtağı Baş ministrı Bülent Äcävit belän Angliya tışqı êşlär ministrı Jayms Kallaghan arasındağı söyläşülärdä Angliyağa urtaq qatışu täq’dime yasaldı.

Törkiyä Angliyanıñ tiskäre cawap birüennän soñ, Garantiya kileşüenä nigezlänep häm utrawdağı töreklärneñ iminlegen dä iğ’tibarğa alıp, 1974nçe yılnıñ 20nçe iyül’ könne Kipr tınıçlıq xäräkäten başlattı.

Bu räweşle Kiprnıñ Greśiyağa quşıluı, annekśiyası totqarlanılğan buldı häm Kipr törek xalqınıñ barlığı ışanıç astına alındı.

Törek tınıçlıq xäräkäte ber ük waqıtta Greśiyädä xunta idaräseneñ azağı da buldı häm ildä demokratiya urnaştırdı.

Xäräkätneñ ikençe êtabınnan êlek tä diplomatik tırışular däwam itte

Törkiyä 1974nçe yılnıñ 20nçe iyül’ könne Berläşkän Millätlär Oyışması İminlek Şurasınıñ 353 nomerlı qararı belän Angliya häm Greśiyägä "tınıçlıqnı yañadan urnaştırunı täêmin itü öçen söyläşülärgä başlaw” çaqıruın yasadı.

Şunnan soñ öç garant il 1974nçe yılnıñ 25nçe-30nçı iyül’ könnärendä Jenevada cıyılışlar ütkärde häm öç garant ilneñ tışqı êşlär ministrları 30nçı iyül’ 1974 datalı Jeneva deklaraśiyäsenä imza saldı.

Telgä alınğan şuşı deklaraśiyädä Greśiya häm kipr grekları basıp alğan törek anklavlarınıñ aşığıç räweştä buşaltıluı häm utrawda tınıçlıqnıñ häm konstituśion tärtipneñ yañadan urnaştırıluın täêmin itü öçen tışqı êşlär ministrları arasında söyläşülärgä däwam itelüe küzdä totıldı.

Ayıruça deklaraśiya belän utrawda Kipr törek cämğıyäte belän Kipr grek cämğıyäte belän bergä ike üzidaräle citäkçelekneñ barlığı prinśipta tanıldı.

Konferenśiyanıñ 9nçı avgustta başlanğan ikençe êtabında Greśiya utrawda yaña konstituśion tärtipneñ urnaştırıluına qağılışlı böten täq’dimnärne kire qaqtı häm töp qanun belän bäyle bularaq ireşeläçäk kileşü öçen törek xärbi berlekläreneñ kire çigenüe alşartın alğa sörde.

Greśiyanıñ "1960ta bulğanı kebek quyılğan hiçber çişeleşne qabul itmäyäçägen” belderüe arqasında konferenśiya 14nçe avgustta näticäsez qaldı häm Kipr tınıçlıq xäräkäteneñ ikençe êtabı başladı.

Xäräkät uñışlı tämamlanğannan soñ 1975nçe yılnıñ 13nçe fevral’ könne Kipr Törek Federal’ Däwläte qorıldı. Parlamentta qabul itelgän qarar belän 1983nçe yılnıñ 15nçe noyabrendä isä Tönyaq Kipr Törek Cömhüriyäte tözelde.



Bäyläneşle xäbärlär