Awrupa qaya tägäri?

Global' perspektiva 50

Awrupa qaya tägäri?

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Franŝiya häm qayber Awrupa illärendä berniçä atna buyı baruçı häm sarı jiletlılar dip ataluçı protest çaraları, ut törtülär häm qırıslıq küzätelä. Keşelär dä ülgän waqiğalarda Franŝiyada uzğan atna azağında ğına räsmi açıqlawlarğa kürä yözlärçä protestçı yaralandı, meňnärçäse qulğa alındı.

Awrupada närsälär buldı soň? Monnan aldağı tapşıru tezmäbezdä Awrupanıň üz êçenä biklänüenä, II Bötendönya suğışınnan alda bulğan çordan uzuına işarät itkän idek. Migrant, çit il keşeläre, İslam, yähüdlärgä qarşı çığular häm artqan reakŝiyalärne, höcüm säbäplären tağın da tirändä êzläw zarurlığına tuqtaldıq.  Töp problemanıň qaçaqlar tügel, ä Awrupanıň üze buluın, qaçaqlarnı yäisä möselmannarnı ğayepläp, üze belän oçraşudan taypıluın assızıqladıq. Problemanıň Awrupanıň kiläçägenä bäyle buluın açıqladıq. Bu mäs’älädä Awrupalı irekle yaqlı töbäklär qarşı çıqmağan oçraqta irtägä bik soň bulaçağına basım yasağan idek.

Franŝiyadäge waqiğalardan Awrupanıň üz êçenä biklänüeneň, migrantlarğa qarşı çığuı, näfrät häm ayırıp qarawınıň normal’ bulıp kürenüeneň säbäbeneň Awrupanıň üzenä bäyle buluın küräbez. Sarı jiletlılar waqiğasında reakŝiya qaçaqlarğa tügel. Qaçaqlardan da tügel. Globalläşü barışlarınnan citärle däräcädä qazana almaw, iqtisadi torğınlıq, franŝuzlarnıň êlekke totrıqlılıqnı teläwläre reakŝiya säbäben täşqil itä. Läkin monnan soň üsep kilüçe başqa iqtisadlar häm qalğan dönyaküläm täraqqıyätlär Franŝiyaneň genä tügel, başqa Awrupa illäreneň dä êlekke mullıq häm soŝial’ däwlät tärtiben däwam itterülären mömkin qılmıy diyärlek.

İstanbuldağı gäzi waqiğalarında bar dönya mediasınıň palatkalar belän kilep urnaşuın, däwamlı turıdan-turı êfir yasawların, protestçılarnı niçek qaharman itep kürüläre haman da onıtılmadı. Media kanalları küpertep kürsätkän video yazmalarda poliŝiya häm Törkiyä härwaqıt keşe xoquqları mäs’äläsendä tänqitlande.

Parijdağı sarı jiletlılar waqiğaları isä dönya mediasında bik äz urın aldı. Liŝey uquçıları da qatnaşqan waqiğalarda poliŝiyaneň çiktän tış köç qullanuı häm keşe xoquqların bozuları ber dä citkerelmäde.

Sarı jiletlılar närsä teli soň? Alar ber säyäsi partiya programması kebek teläklären 42 maddädä açıqladı. Bu teläklär neft’ bäyälären töşerü ğenä tügel. Tormış şartlarınıň naçarayuınnan alıp salımnarnıň töşerelüe, êş şartlarınıň yaxşırtıluınnan alıp qaçaqlarğa qarağan adımnarğa qadär, saylaw qanunınnan ilbaşı wazifası waqıtınıň 7 yılğa citkerelüenä qadär ber törkem säyäsi, ictimaği, idari häm iqtisadi taläpne citkerä.

Hiçşiksez, demokratik reakŝiya xoquq bulıp tora. Demokratik cämğiyätlärdä härtörle taläp belderelä alına. Monıň öçen cıyılış häm çara iregen qullanıp bula. Bu yul belän xaqimiyätlärne saylawğa da êtärep bula. Demokratik reakŝiyalärgä qarşı çiktän tış köç qullanu häm protestçılar xoquqların bozu älbättä cinayätter.

Monıň belän bergä demokratik illärdä säyäsi xaqimiyätlärne üzgärtüneň yulı bilgele. Demokratiyalärdä telänmägän säyäsi xaqimiyätlär uramda tügel, ä ärcä başında bärep töşerelä. Taläplär qanäğatländerelmägän oçraqta êş urınnarına ut törtü, cimerü, ğayepsez keşelärgä höcüm itü h.b. yullar belän säyäsi xaqimiyätne ärcä başında tügel, ä uramda bärep töşerü barı tik anarxiya häm faşizmnı kiterep çığara. Xäzer dä Awrupada küpçelek faşizm küzätelsä dä, vandallıkka awışuçı uram cıyınnarınıň närsägä äylänäçäge bilgesez.

Franŝiya qızğanıç uram cıyınnarı tudıra alaçaq näticälär cähatennän üzenä häm keşelekkä küp qayğı alıp kilgän il. “İrek, tiňlek, tuğanlıq” idealları belän başlanğan franŝuz inqilabınıň keşelek oçraşqan iň qırıs küpläp üterülär häm gil’otinalar belän näticälänüe belenä. Yänä bu inqilap belän kilgän naŝionalizm bar dönyağa täêsir itüne däwam itterä. Bäysezleklären qazanğannarı öçen söyenüçe keşelärne yaňa şäxes tanıqlıqları häm däwlätlärgä bülü alar belän tağın da ciňel citäkläw digän süz.

Çönki franŝuz törendäge mäğrifätçelek tä keşelekkä, raŝionallekkä birelep, üz qaraşın izgeläştergändä raŝional’ itep kürmägän härnärsäne çitläşterüçe, bäreleşüçe qaraş cähaten aldı. Keşelek tarixınıň iň qanlı suğışları, iň küp ülemnäre, gil’otinalarınıň aqıl çorında barlıqqa kilüen xäterläsäk, tradiŝiya, äxlaq, din, täňre, ara oyışmalar kebek üzen çikläwçe barlıq bağlardan özelgändä mäğrifätçe aqılnıň nindi Frenkenşteynğa äylänä alaçağın uylaw awır tügel. Bügenge köndä keşe êmbrionı belän uynap, yasalma keşe tudıru mäs’äläsendä härkem xaqlı bularaq borçulı. Keşelekneň azağın alıp kilä alaçaq bu barışta franŝuz törendäge mäğrifätçelekneň urını yuq tügel. Yasalma keşedä monnan soň keşe aqılına da ixtıyac yuq.

Uram cıyınnarı yäisä inqilap yulı xaqimiyätne bärep töşerüneň legal’ bulıp kürelüe kiterep çığaraçaq ülemnärgä Êdmund Burke inqilap waqıtında yazğan “Franŝiyadäge inqilap turında uylanular” kitabında işarät itkän. Bärat Özipäk citkergänçä Burke bolarğa işarät itkändä äle yakobenlär xaqimiyätkä kilmägän, bäysezlek, tiňlek, tuğanlıq nigezläre qanğa buyalmağan bula. Patşa häm patşabikä belän barı tik näsellelär häm din êşleklelärennän genä tügel, ä çirattan keşelärdän dä meňnärçä keşe gil’otinağa cibärelmägän. Robespyer basınqı köndäşlären ülem cäzasına xökem itmägän. Bu ülem cäzalarınnan soň Robespyernıň üze dä ülemgä xökem itelmägän.

Franŝiyadan yänä yaňa qağidäsezlek äkrenläp bar dönyağa taralaçaq kebek kürenä. Bu qağidäsezlek başqa könbatış illäre belän ber rättän şaqtıy ilgä häm cämğiyätkä citdi zıyan kiterü potenŝialına iyä. Oxşaş waqiğalar Törkiyädä yäisä könbatıştan tış cämğiyätlärdä bulsa, küpertelep, protestçılarnı ideallap, waqiğalar barlıqqa kilgän däwlätlär häm cämğiyätlär tübänsetelep, citkereler ide. Bezneň wazifa – här oçraqta imperial êzlänülärenä qaramastan könbatış däwlätlärenä qarata ğadel bulu, könbatış cämğiyätlärne häm keşelekne uylawdır.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär