Könçığış häm könbatışnı öyränü 2

Global' perspektiva 48

Könçığış häm könbatışnı öyränü 2

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Üz cämğiyätennän çitläşkän zıyalılar

İle öçen başqarılmağanğa kürä ilenä öleş kertmäyäçäk êşçänleklär belän kire qaytu hiçşiksez şaqtıy cähattän 200 yıl buyı problemalar tudıra.

Bu wazğiyättä berençe itep çit illärgä cibärelüçelär öçen başqarılğan sarıf häm çığımnar, bilgelängän çığanaqlar buşqa kitä.

Ber ömet yäki çişeleş öçen çit illärgä cibärelüçelärneň bu ömet öçen tırışlıq quymawları illärneň üsüenä kirtä quya, çişeleş ömetläre sünä.

Könbatış illäre öçen başqarılğan êşçänleklär belän qaytqanda isä illärneň üzençälekle keşeläre könbatış tarafınnan üzgärtelgän kebek bula.

Törkiyä cähatennän küz salğanda 200 yıl buyı oçraşqan zıyalılarnıň çitläşüe problemasınıň töp säbäplärennän berse bu tügelme soň? Ayıruça üsep kilüçe illärdä çit ilgä kitü zur ayırmalıq bulıp tora. Läkin alar kire üzgärep qaytqanda tiskäre täêsir tağın da awır. Ğosmanlı wäzire Säyid Xälim Paşanıň süzlärenä küz salsaq, bu wazğiyätneň yaňa bulmawın aňlıybız. Paşa yäşägän çorda könbatışnı belmäwçe häm üz cämğiyäten belmäwçe ike törle zıyalını misalğa kiterä häm qaysısınıň tağın da zararlı buluın sorıy. Aňa kürä ikese dä. Läkin könbatışnı belep, üzen belmäwçelärdän zarar kübräk.

Ozaq waqıt çit illärdä yäşäwçelärdän ber öleşe üz cämğiyätlärennän çitläşkännäre öçen näfrät belän qayta, üz cämğiyätenä östän qarıy. Läkin cämğiyätläre bu barışta alğa kitkän bula. Çit illärdän äylänep qaytuçılardan qırıs, mısqıllawçı totış kötelmi, barğan ilneň ädäbiyatı, teoriyalären maqtaw kiräk tügel. Kiresençä tänqit’ küzlegennän uzdırıp, üz ileneň berekmäse belän küzdän kiçerü.

Däwlät oyışmaları isemennän çit illärdä tikşerenü başqaruçılar belän akademik oyışmalar isemennän tikşerenü ütkärüçelär üz cämğiyätlärennän çitläşkändä uqıtuçı-ğalimnär kiläçäk buınnarnı da tözegännän kübräk zararlı bula ala. Könbatış illärendä soŝial’ fännärdä öyrätelüçe mäğlümat, teoriya, ısul häm indekslar hiçşiksez ul illär öçen bik möhim. Bu mäğlümatlar bilgele ülçämdä qalğan illär öçen dä açıqlawçı bula ala. Läkin uqıtuçı-ğalimnär säyäsät, soŝiologiya, iqtisad kebek soŝial’ fännärne könbatıştağı kebek öyrätkändä tarix häm tamırlarnı töşerep qaldıra. Çönki könbatışnıň fän ädäbiyatında könbatıştan tış cämğiyätlär turında mäğlümat, fiker häm totışlarğa küpçelek urın birelmi. Alarğa könbatış çitendäge uqıtuçı-ğalimnärneň urın birüläre, üz berekmäläre belän könbatış ğil’mi berekmäsen sintezlawları kötelä. Monı başqarmağanda ber ilneň tarixı, berekmäse könbatışlılar tarafınnan tügel, ä üzläre arasınnan çıqqan uqıtuçı-ğalimnär tarafınnan iğtibarğa alınmıy, yuq itep kürelä.

Problema qayda yata?

Hiçşiksez kitkän illärdä ile öçen bik qimmätle êşçänleklär başqaruçı tikşerenüçelär dä yuq tügel. Alarnı çittä qaldırsaq, problemanıň säbäpläre tübändägeçä:

Cibärüçe il qaralaçaq mäs’älägä qarata yünäleş birmi, anıň belän bäyle çikläwlär kertmi.

Kitüçelär üz êşlären caylaştıra. Êşçänlekkä totınu, ul ildä söyläşelüçe telne belü, küp êşläw dimäk. Min üzem êşne ciňeläytü yäisä yalğış yünäleş arqasında illäre öçen möhim bulmağan küp doktorlık êşçänleklärenä yulıqtım. Awstriyağa kitkän ber uquçı Törkiyäneň Awrupa Berlege säyäsäten, Germaniyada isä başqası Ak partiyane doktorlık dissertaŝiyase teması bularaq aluın häm Törkiyägä qaytırğa teläwlären äytkännär ide. Min isä Törkiyädä çit illärdä doktorlıkka uquçı keşlärgä ixtıyacnıň buluın, läkin bu temalarda Törkiyädä härkemneň diyärlek belgeç buluın, monıň belän Törkiyägä ni qadär öleş kertä alaçaqların soradım. Awrupada bu mäs’älälär östendä êşläwneň Awrupalılar öçen mägnäle buluın, şunıň öçen bälki dä kiläçäklären Awrupada êzläwneň tağın da yaxşıraq bula alaçağına tuqtaldım. 2017 yılda AQŞta oçraşqan ike doktorlık dissertaŝiya teması bik yaqın ide: “Törkiyädä İslami xäräkätlär”, “Sufıylıqnıň körd xäräkätenä täêsire”. Üzlärenä aňlata almadım läkin bolay didem: “Törkiyägä qaytqaç bolar belän ilegezgä nindi öleş kertergä uylıysız? AQŞtağı din-däwlät mönäsäbätläre, yevangelizm östendä êşlägän bulsağız, sezgä kübräk ixtıyac bulır ide.”

Hiçşiksez qayber oçraqlarda Törkiyä êşçänlekläre kiräkle, xätta täşwik itelergä tiyeş. Şaqtıy ilneň tarixın qızıqsındıruçı Ğosmanlı tarixınıň, mirasınıň ilebezdäge uqıtuçı-ğalimnär tarafınnan döres räweştä bar dönyağa çağıldırıluı bik möhim. Bu ölkälärdän tış cibärüçe oyışmalar xezmätkärlärenä Törkiyä êşçänlegen başqarmaw qağidäsen kertsä, problemanıň çişeleşenä zur öleş kerter.

Yuğisä cibärelgän tikşerenüçelärne Sezai Karakoçnıň “Masal”, yägni Äkiyät” şiğerendä bulğanı kebek könbatış öçen başqarıluçı êşçänleklärdä yuğalta barırbız.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär