Anadoluda tarixın başlatqan Kültepe-Kaniş Karum

Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 43

Anadoluda tarixın başlatqan Kültepe-Kaniş Karum

Törkiyäneñ mädäniyät xäzinälärendä bu atnada sezga YUNESKO  dönya  madäniyät miras isemlegendä urın alğan  häm Anadoluda tarixnı başlatqan  Kayseri yaqınındağı Kültepe-Kaniş Karumnı tanıtaçaqbız.

Keşe dönyasınıñ uzğan yıllarında tarixı yazu başlatıla, ber töbäktä tarix däwirlärennän süz itü öçen yazunıñ qullanıluına qarala.

Yazunıñ bulmağan çorlar – tarixtan êlek bularaq isemländerelä. Anadolu tarixı dä Kayseri şähärebezdän başlana.

Bezneñ êrağa qadär  1950-1650 yıllarında bu töbäktä xökem itkän cirle patşalıqlar beläñ säwdä  yasu öçen kilgän Assurlılar, Anadoluğa üzläre belan bergä yazunı da kitergännär.

Xäzerge köndä Ğiraqta bulğan başqala Assur arqasında bu säwdägärlärgä Assurlılar iseme birelä. Mesopotamiya töbägendä bik borıñğı tarixlärdä Şumerlär tarafınnan kamilläşterelgän çöy yazuı-Şul çornıñ  käğäze bulğan , balçıqtan yasalğan borıñğı yazulı taktada  qullanılğan.

Kamıştan yasalğan qalämnär belän yueş balçıq östenä yazıla, soñınnan piçtä kipterelä ide. Balçıqtan yasalğan taktalarğa  yazılğan xatlar balçıqtan yasalğan häm piçtä kipterelgän konvert belän cibärelä ide.

Xatlarnıñ östenä cibärä torğan keşeneñ möhere basıla ide, ala torğan keşe xat ireşkäç möher sındırıla ide häm iminlege şuşı räweştä täêmin itelä ide.

Bu balçıqtan yasalğan taqtalar satış kileşülärdä häm ğäilä belän bäyle mäsälälär kebek bik küp töbäktä  qullanıla ide.

 

Assurlılar säwdä öçen cirle bileklärneñ nığıtmalarnıñ yanında koloniyalarnı qora, cirle patşağa bäylelekne häm salımnarnı täqdit itkännän soñ irekle räweştä säwdä êşen alıp baralar ide.Säwdäneñ ike yünäleşe  bar ide. Assurdan şul çor öçen yuğarı texnologiya êşlänmäse bularqa sanılırğa mömkin bulğan êşlänmälär kiterelä ide, Anadoludan küp külämdä êşkärtelmägän maddä Assurğa cibärelä ide. Kanişnıñ iñ bay säwdägäre 40 metrlıq ber öydä qolları belän bergä yäşä ide.

Ber balçıqtan yasalğan taqtasında Assurlı äti ulına säwdä êşen öyrätkändä ber êşlänmäneñ satu bäyäsen  öçkä bülergä kiräk buluın, ber öleşen dä tabış bularaq ayırırğa kiräk buluın, ber öleşen dä ul êşlänmäneñ  üzqiymmäte buluın, ber öleşeneñ dä yul buyınça cirle patşalıqlarğa tülänäçäk salım häm başka çığımnarı buluın yaza.

Nindi totış kürsätergä kiräk buluı turında da qızıq kiñäşlär bar. “Ber nığıtmağa kärwanıñ belän köndez urınına tönnä kersäñ patşağa biräçäk salımdan ekonomiya yasarsıñ çönki tönnä saqçılar sine patşanıñ alaçaq salımnan  tağın da oçız ber aqçağa qunaq itärlär” Xäzerge könnän başlap 4000 yıl êlek Anadoluda tarixnıñ başlanğan waqıtında  könlek tormışnıñ qızıq mäğlümatlarğa bu balçıqtan yasalğan borıñğı yazu taqtalar uñayennan ireşäbez.

 

Kültepedä cirläşü bezneñ êrağa 3000 yılğa qadär suzıla. Xett, Frigiy,Ěllenistik häm Rim çorında dä yäşängäne belenä.

Kültepedä bulğan säwdä belän bäyle iniśiativa häm säwdä aqılı xäzerge köndä Kayseridä däwam itä.

Kaysäri keşese- ilebezdä iñ küp säwdä belän şögıllängän keşeneñ üsterüe belän tanıla.

Kültepe häm Kaniş Karumda 1948 nçe yıldan başlap arxeologik qazılmalar däwam itä. Qazılamalarda ciröstenä çığarılğan  yözlärçä tarixı äsär häm balçıqtan yasalğan taqtalar muzeylärebezdä kürsatelä.

Biyek ber qalqulıq wazğiyätenä kilgän Kültepe qalqulığında 4000 yıl êlek şähärneñ patşası häm cirle xalıqnıñ ber öleşe yäşiy ide. Şähärneñ tirä yağı qalın ber diwar belän äylänerep alınğan ide. 500 metr diametrı bulğan Kültepe üzänlegennän 20 metr biyeklegenä  ireşkän ide. Astağı şähär bularaq bilgelänergä mömkin bulğan Kaniş Karumda kiñ ber diwar belän äyländerelep alınğan ide häm saqlanıp tora ide. İke törle mädäniyätne säwdä aşa  oçraştırğan şähär  Anadolu  mädäniyätendä  mohim  êzlär qaldırğan ide.

Bolardan hiçşiksez iñ mohime – yazunıñ qullanıluı. Kültepedä bulğan meñnärçä balçıqtan  yasalğan borıñğı taqtalar xäzerge könnärdä dä uqınıp  ul däwer belän bäyle mäğlümatlarıbıznıñ artışın täêmin itä. Xett mädäniyäte häm sänğäte Assur häm cirle xalıqıñ mädäni täêsirlänüeneñ  däwamı bulıp tora.

 

Anadoluda tarixnı başlatıp zur ber üzgäreşkä öleş kertkän Kültepeneñ äsärläreneñ ber öleşe Kaysäridä ber öleşe da Änkarada bulğan Anadolu Śivilizaśiyälär muzeyında kürsätelä. Ber kön Kapadokiya töbägendä urın alğan Kaysärigä kilergä uylasağız Kültepe qazılma alanına da barı kürergä kiñäş itäbez.

 



Bäyläneşle xäbärlär