Dön'yada tanılğan munça tradiśiyäse-Törek Hamamı

Törkiyäneñ mädäniyät xäzinäläre 40

Dön'yada tanılğan munça tradiśiyäse-Törek Hamamı

 Törkiyäneñ Mädäniyät Xäzinälärendä bu atnada sezgä törek hamamın tanıtaçaqbız. Dönya külämendä  bik qaynar buluı belän tanılğan törek munçası Rim hamamınnan başqa törle bulıp tora.

Klassik ber Rim munçası- ber niçä bülemnän barlıqqa kilä.

İrtä belän torğan keşe kiçkä qadär munçada qala ala, sport, yözü, kitap uqu, azıq-tölek kiebek şaqtıy xezmät Rim hamamında urın ala.

Asıl zatlar häm qollar öçen törle bülemnär bar. Törek hamamı isä tarixı bularaq Rim hamamınnan soñınnan bulğan, ğadi buluı belän iğtibarnı caläp itä. Zatlı näseldän bulsın, xalıqtan berse bulsın, şul uq munçanı qullana ide.

Töp êlementlar oxşaşlıq kürsätä.

İdänneñ astınnan qaynar su yäki su parınıñ tonellär aradaşçılığı  belän äylänep aluwı şul uq.

“Külhan” bularaq isemländerelgän urında här ike hamamda da sunı cılıtu öçen bik küp külämdä utın qullanıla.

Hamamğa kerelgändä  kiyemnärne salıp munça alaçığında da şul uq waqıtta munça kiyeme bulğan bildän bäylängän “päştämal” kiyelä. Cılı bülem Rim häm Törek munçasında ber üq.

Artınnan çın qaynar bülemgä kiçelä.

Törek munçasında yuınu töreklär öçen tulısınça ber mädäni waqığa.

Üzlären könlek tormışta pıçranğan, arğan sizgän keşelär munçağa barıp yuınğanda böten kerlärennän, maddi häm ruxı bularaq çıstartılğan häm yañartılğan ber wazğiyättä tışqa çığa.

Töreklär 10nçı yözyıldan başlap Urta Aziyada xäzerge köndä İran, Paqıstan, Xindıstanda xakimiyät qorğan Gazni däwlät çorında  şunda yäşiy başlağannar.Cirläşkän tormış aldınnan küçmäçelär ide. Cäyge häm Qışqı iseme birelgän ike ayırı töbäktä tormışların däwam itä ide. Cäy köne haywannarınıñ küp yäşelçä tabırğa mömkin bulğan cäyläw- basularğa kitälär ide, qış köne isä qışqı iseme birelgän urınnarda qışnı uzdıralar ide.

Tormışları çatırlar êçendä uza ide. Çatır yäşäweneñ êçendä munçağa ixtiyacı yuq ide.

Xäzerge köndä dä Anadolunıñ törle cirlärendä yäşägän küçmäçelär ağaçtan yasağan torbalar belän ber su çığanağınnan kitergän su belän çatır êçendä yuınalar ide. Çistartılu öçen  ağım sular häm küllär dä başqa saylawlarnı dä tudıra ide. Töreklär  Anadoluda massa xalendä cirläşkän tormışqa küçä başlağanda xamam ixtiyacı barlıqqa kilgän. Ayıruça Ğosmanlılar ciñep alğan Könçığış Rim şähärlärendä kürgän Rim hamamnarnı üz mädäniyätlärenä kürä üzgärtep  xäzerge köngä qadär ireşkän Törek hamamın barlıqqa kitergännär.

Munçalar arasındağı berençe täêsirlänü häm sınawlarnı Bursada kürergä mömkin. Bursanıñ ciñep alınuı belän Nilüfär rayonındağı  kebek tulısınça töreklär cirläşkän ide.

Urnaşu üzägendä berençe tözelgän bina- munça ide.

Ğosmanlı törek-İslam fälsäfäsenä kürä nindiy bulsa da säbäp belän pıçranğan keşe  çistartılmıça namaz uqıy almıy.

Xätta Namaz uqımağan keşe möselman mäçetenda yäki ber başqa binanıñ tözeleşendä êşliy almıy.

Bu fälsäfi uylaw buyınça tözelgän munçalar tämamlanıp  êşliy başlağaç yanında mäçet, aş-su yortı, mädräsä, säwdä üzäge kebek başqa binalar da tözelä ide. Bursada köylängän bu model yaña ciñep alınğan urınnarda häm kiläse yözyıllarda da qabatlandı. Binası bulğaç şul uq waqıtta  mädäniyätneñ şäkile bilgelänä ide.

Munçada qullanılaçaq sölgelär, päştämallär häm yueş idändä şuwmıça yörüne täêmin itäçäk ağaçtan yasalğan ayak-kiyeme citeşterelgän.

 Közgelär, taraqlar, munça tazları, basseyını häm urtada cılıtılğan maxsus  yata torğan taş  kebek mädäni simvollar şäkillängän.

Ber törek munçasına barğanda taş läğännän alınğan ber tabaq su belän gäwdägezne yueşlägäç qaynar bülemeñ näq üzägendä bulğan cılıtılğan maxsus  yata torğan taşında yata.

Cılıtılğan maxsus  yata torğan taşnıñ östendä yuğarı ber gömbäz urın ala. Gömbäz arxitektura bularaq  parnıñ öskä kütärelüenä häm annan salqın su tamçılarnıñ tamuına yul aça.

Cılıtılğan maxsus  taşqa yatqan keşe bik yaxşı tirläp çığa.

Törekçädä mäqallärendä  dä urın alğan “Munçağa kergän tirliy”. Ber êşne başqarğan keşe näticälärne qabul itergä duçar bula.

Cılıtılğan maxsus  taşında qısqa waqıt êçendä tän yomşağaç keşelärne munçala belän yuuçı tarafınnan cuılıp kerlerennän çistartıla. Sabın belän yasalğan kübek-massajdan soñ üzegezne dönyanıñ iñ bähätle keşe bulıp sizäsez.

Törek munçaları ğomumän barı tik ber binadan barlıqqa kilä. Atnanıñ qayber könnärendä yäki bilgele säğätlärdä xatın-qızlarğa ayırıla. Qayber Soltannar, Padişahlar häm Bay asıl zatlar tarafınnan yasatılğan zur hamamlarda xatın-qız häm ir-at bülemnäre ayırım tözelgän ide.

Şunıñ öçen İke yaqlı munça dip iseme quşılğan. Ber berse belän ber qayçanda oçraşılmayaçaq ber räweştä ike ayırı qapqadan  irlär häm xatın-qız bülemnärenä kerelä. Padişahlar häm baylar  saraylarında häm qunaqxanälärendä ayırım munçalar tözetkän ide.

Könbatışlı säyäxätçelärneñ yazğan säyäxätnamälärdä biq mağtağan munça tradiśiyäse könbatışta zur tawış kitergän ide.

Säyäxätçelärneñ añlatqan qayber  xıyal äyberläre törek munçasın ber dä bulmağan ber egzotik küreneş birgän.

Xäzerge köndä tarixı şähärlärdä turistik munçalarnı kürmäk mömkin. Şul uq waqıtta yal itü urınnarında,şaqtıy oteldä  törek munçası bar.

Üzegezne yañartu öçen Sezne törek hamamına çaqırıp qalabız.



Bäyläneşle xäbärlär