Hindstan möselmannarı

Global' perspektiva 36

Hindstan möselmannarı

Global' perspektiva 36

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Sośial’ belemnär ğalime David Harvey “Postmodernlekneñ wazğıyäte” isemle äsärendä bez yäşägän çornı waqıt-urın qısıluı bularaq tanıta. Bez yäşägän globalläşü barışları bik yıraq bulğannarnı yaqınaytqan bulsa, yaqınnarnı da yıraqlaştıra. Urtaq tarixnı, yäşägännärne onıttıra ala.

Tapşıru tezmäbezneñ bügenge çığarılışında Hindstan möselmannarı turında süz alıp barırğa telibez. Bügen bezgä Hindstan ictimağıy abaylap alu cähätennän Meksika qadär yıraq. Tarixi bularaq ta gel şuşılay ideme soñ?

Hindstannıñ onıtılğan İslami uzğanlığı

Hind tübän qıytğasınıñ (Hindstan, Paqıstan, Bangladeş) İslam belän tanışuı Xäzräti Ömär çorına qadär barıp totaşa.

“Törkiyä awazı” radiosınıñ törekçä tapşırularında qatnaşqan “New Delhi, Mashreq Centre” tikşerenü direktorı, ber ük waqıtta Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul’tetında qunaq uqıtuçı bulğan doktor Omair Anas Hindstanğa İslamnıñ öç yul belän kilep citüenä iğ’tibarnı yünältä.

Berençese, İndoneziyadağı kebek möselman säwdägärlär yulı belän. Üz êşen döres, tärtiple itep yasağan, alış-bireştä ışanıç birgän möselman säwdägärläre qitğada İslamnıñ cäyelüendä täêsirle bula.

2nçe yul – Urta Aziyädän kilgän sufıylar Hindstanda bik täêsirle bula. Doktor Anas bigräk tä Mäwlana Cälaleddin Rumineñ qıytğada bik yaxşı belenüen belderä. Hind möselmannarınıñ, bigräk tä sufıylarnıñ Törkiyägä kilgän çaqta Koniyanı motlaq räweştä ziyarät qıluına basım yasıy. Xäzräti Mäwlananıñ ike il arasında bik möhim küper bula alaçağın assızıqlıy. Xäzräti Mäwlananıñ da Hindstanğa bik yaqın töbäktän, Äfğanstannıñ Horasanınnan, Belh şähärennän buluı, bälki dä, bu yoğıntını arttırğan möhim faktor. Tormışına qarağan çaqta Xäzräti Mäwlana çınnan da ber oçı şuşı töbäktä bulğan, ikençe oçı Anadoluğa barıp totaşqan, yullamaları çorlarnı uzğan tarix öste ber küper kebek. Här däwer geografiyalarnı, illärne, keşelärne berläşterä.

3nçe yul isä ğasırlar buyı xökem sörgän möselman citäkçelekläre. Çığışı belän törek bulğan möselman citäkçeläre Hindstanda meñençe yıllardan soñ täêsirle bula başlıy. Ğosmanlı häm Al’-Andalus çarasında da kürengäne kebek tüzemle, üzgäleklärgä ixtiramlı citäkçelek kürsätä. Tübän qıytğanıñ ğoref-ğadätläre belän, cirle xalıqnıñ mädäniyäte belän kileşep yäşilär ide.

Hind tübän qıytğası bik böyek möselman ğalimnären dä üsterä. Äytik, “Mäktubat” yazuçısı İmamı Rabbani (1564-1624), “Hüccätüllahi’l Baliğa” yazuçısı Şah Wäliyullah Dählävi (1602-1662) häm “Möselmannarnıñ artta qaluı belän dönya närsälär yuğalttı” kitabınıñ yazuçısı Äbu’l Hasan än Nädvi (1914-1999) iskä töşä.

İngliz yawınnan soñ Hindstannıñ İslami uzğanlığı tora-bara tağın da äzräk kürener, tağın da äzräk belener xälgä äylänä. Äyterseñ, onıtıla. Monda yaw säyäsäte qadär Hindstan, Paqıstan häm Bangladeşnıñ üz däwlätlären buldıru barışında üz milli tarixların häm millätlären tudıru tırışuınıñ täêsirle buluın da äytergä bula.

Bügen 200 millionnan kübräk möselman xalqı belän Hindstan dönyada iñ küp möselman xalıq sanına iyä İndoneziyadan soñ 2nçe il. Hind tübän qıytğası bularaq qarağan çaqta möselman xalıq sanı 600 millionğa yaqınaya. Hindstannıñ xalıq sanı isä 1 milliard 300 million. Hindstan möselmannarınıñ bügenge wazğıyäte isä, qızğanıç, hiç yaxşı tügel. Assam töbägendä möselmannarğa qarşı basımnar arta bara.

700 yıl xökem sörgän törek soltanlıqları

Hind tübän qıytğasında ber meñençe yıllarda başlap, 1857nçe yılğa xätle çığışı belän törek bulğan soltannar xökem sörä. Qıytğada törki soltanlıqlar Gaznälelär belän başlıy. İñ küp belengän soltanlıqlardan berse Çağatay törkilärennän Babür şax häm ulı Cihangir şax zamanında iñ kürkäm waqıtların yäşäwçe Babür imperatorlığı.

Sonğı Babür şaxı Bahadır Şaxnıñ 1857nçe yılda inglizlärgä ciñelüe belän Hind tübän qıytğasında soltanlıqlar çorı betä.

Ğosmanlı soltannarı belän Hindstandağı soltannar arasında yaqın mönäsäbätlär belenä. Ğosmanlı ğailäse Törkiyädän sörelgän çaqta Ğosmanlı prinśessalarınıñ qayberäwläre hindlı prinślarğa kiyäwgä çığa.

İnglizlär Hindstannı tağın da irtäräk yawlağan bulsa ide yäki Amerika Quşma Ştatlarınıñ  möselmannar açqan bulsa ide?

Bügen Hindstanda 18 räsmi tel, 22 vilayät, 400gä yaqın tel häm şiwä bar. Dön’yanıñ din, tel, mädäniyät, inanu cähätennän, bälki dä, iñ tösle, iñ bay ile. Bu baylıqnıñ bügenge köngä qadär citüendä, hiçşiksez, ozaq yözyıllar buyı xökem sörgän möselman citäkçelekläreneñ bik zur täêsire bar möğayen. Çönki bu citäkçeleklär cirle mädäniyätlärne, tellärne, dinnärne beterüçe, assimilyaśiyäläwçe tügel, alarnı üz śivilizaśiyanıñ ber öleşe itep isäpläwçe citäkçelek ısulın kürsätä. Ğosmanlılarnıñ üz cirlärendä, geografiyasında, ğaräplärneñ Al’-Andalusta yasağannarı kebek. Şuña kürä dä möselman citäkçeleklär idarälären yuğaltqan çaqta bu töbäklärdäge böten dinnär, tellär, mädäniyätlär bulğanı kebek bar buluların, barlıqların däwam itterä. Tağın da ozağraq däwam itkän möselman citäkçeleklärgä qaramastan bügen Balkanda törekçäneñ, Al’-Andalusta ğaräpçäneñ ber genä awazı da xätta ieşetelmägän bulsa, inglizçä Hindstan, Paqıstan häm Bangladeşnıñ räsmi tellärennän berse. Amerika Quşma Ştatlarında isä cirle xalıqnıñ bügen yäşi alğan tel, din häm mädäniyätläre genä tügel, näsele azayğan qırğıy qoşlar kebek üzläre dä saqlaw astında.

Bu wazğıyät şuşındıy sorawnı tudıra: inglizlär 1800nçe yıllarda tügel dä, Amerika Quşma Ştatlarındağı kebek 1400nçe yıllarda Hindstanğa kilsälär ide, näticä nindi bulır ide mikän? Härxäldä, Hindstan da AQŞ kebek aqtänle keşeneñ telen, dinen tağın da kübräk üzläştergän, cirle mädäniyätlär, tellär, inanular yuqqa çığarılğan il bulır ide.

Yäisä kiresen uylıyq: Amerika Quşma Ştatları Könbatışlılar tarafınnan tügel, möselmannar tarafınnan açılğan bulsa ide, Amerikadağı cirle xalıq indeyeślarnıñ wazğıyäte niçek bulır ide? Astek, İnka, Maya häm başqalarnıñ mädäniyätläre, inanuları, telläre şulay uq yuqqa çığu aldında torır ideme? Yuğisä bügen Amerika Quşma Ştatların alar citäklägän bulır ideme?

İngliz yawınnan soñ Hind tübän qıytğasında barı tik Könbatış mädäniyäte xakim tügel. Qıytğa Hindstan, Paqıstan häm Bangladeş bularaq öçkä bülengän. Bu bülenü – ingliz imperializmınıñ “bülgälä, idarä it” säyäsäteneñ näticäseme, yuğıysä qıstırılğan möselmannarnıñ çarasızlıq säyäsäteme buluı möhim ber bäxäs mäs’äläse. Qıytğa ber il bularaq qala alsa ide, bu illärneñ ber-berlärenä qarşılığı bulmayaçaq, küpçelekkä iyä bulaçaq möselmannarnın yoğıntısı belän dä, bälki dä, töbäktä tağın da kübräk xozur häm totrıqsızlıq urnaşa alır ide. Kem beler?

Azatlıq suğışı häm Hind möselmannarı

1nçe Bötendönya suğışı waqıtında inglizlär Ğosmanlı cirlärenä höcüm itkäç, hind möselmannarı zur reakśiya kürsätä. Üzläre dä ingliz yawı astında. Ğosmanlı däwläteneñ dä yawlap alınuı ömetlären tağın da cimeräçäk, ildäge yaw tağın da kübräk tamır cäyäçäk. Ğosmanlı däwlätenä yärdäm itü öçen Cinnah häm Gandhi dä yaqlağan Hilafät xäräkäten başlatalar. Rizasızlıq cıyınnarın ütkärä. Xäräräkätneñ äydäp baruçıları ul çaqta ingliz baş ministrı belän oçraşa. Azatlıq suğışına yärdäm öçen üz aralarında aqça cıyıp Törkiyägä cibärälär.

Globalläşü belän başlağan idek, şunıñ belän beterik. Globalläşü dönyanı tağın da yaqınatyqatn bulsa, bezgä yaqın cirlärne, geografiyalarnı, urtaq yäşängännärne, tarixi bergäleklärne onıttırmasqa tiyeş. Bu yaqınlıqlar 21nçe ğasırda aldınğı illärdän berse buluğa namzät Hindstan belän mönäsäbätlärebezne küp yaqlı itep köçäytügä forsat bulsın.

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı



Bäyläneşle xäbärlär