Ciñelü psixologiyäse tügel, üz-üzeñä ışanu poziśiyäse

Global' perspektiva 33

Ciñelü psixologiyäse tügel, üz-üzeñä ışanu poziśiyäse

Uzğan atnalarda Könbatışqa xas 3 törle poziśiyä turında söyläştek: buysınuçan, inkyar itüçän häm tıyınqı.

Buysınuçanlıq häm inkyar itüçänlek ber-bersennän bäysez, qarşı yaqlarda toruçı ike totış şikelle kürenergä mömkin. Ämma alarnıñ arasında, şul uq waqıtta, yaqın mönäsäbät bar. Könbatışta yäşäwçe möhacirlär, möselmannar êçendä ike poziśiyä dä ber-berse öçen zaqonçalıq bulırğa mömkin. Üzeneñ qıymmätlärennän bötenläy qupqan, urın alğan cämğıyät’neñ êçendä yuğalğan buysınuçan kisemnär inkyar itüçän kisemnärneñ legitimlıq çığanağı bulırğa mömkin. Näq’ kireseneñ dä buluı ixtimal. İnkyar itüçänlek êçendäge, yäşägän cämğıyät’tän bötenläy qupqan häm aña qarşı keşelär buysınuçanlıqqa êtärgeç birä ala.

Şul uq waqıtta, buysınuçanlıq ta, inkyar itüçelek tä, tabiğıy xäl bulmawı öçen, bötenläy añğa señgän poziśiyä bulmasqa da mömkin. İkese dä çiktän tış qaraş - äyterseñ mänfäğate bulğannar tarafınnan här kön yañadan señderelüe kiräk, bereläreneñ üzlären här kön yañadan inandıruına moxtac poziśiyälär. Bötenläy şäxesne biläp almağan waqıtta bu ike poziśiyä arasında küçeşlär dä bula ala. Bu wäzğıyät’ dini qıymmätlär belän bernindi yaqınlığı bulmağan, barda êşläwçe, alkoğol’ qullanuçı, küreneştä bötenläy assimilyaśiyälängän kisemnärneñ nişläp İŞİDkä quşıluın beraz açıqlıy.   

İke poziśiyäneñ dä bu qaraşqa iyä buluçılar öçen häm êçendä yäşäwçe cämğıyät’lärgä bernindi uñay täêsire häm kiläçäge yuq.  

 

 

 

Ciñelü psixologiyäse tügel, üz-üzeñä ışanu poziśiyäse

Buysınuçanlıqnıñ häm inkyar itüçänlekneñ tışında bügen Könbatışta ixtıyac bulğan poziśiyä Said Xalim Paşada kürengän tıyınqı yäisä üz-üzenä ışanğan qaraştır.

Said Xalim Paşanıñ Berençe Bötendön’ya suğışınıñ räximsezlege, çolğanış êçendä, Könbatışnı daimi räweştä tanqıyt’läwenä qaramastan, xätta bügen bik küp fiker iyäläre ireşä almağan, reakśiyälärdän yıraq bitaraf poziśiyäseneñ ul waqıtta alğa quyıluı assızıqlanırğa tiyeşle noqta.  

Könbatış cämğıyät’lärendä buysınuçanlıq häm inkyar itüçänlekneñ çığanağı, nigezdä, ictimağıy şartlar. Monın belän bergä, küp waqıt möhacirlär buysınuçanlıqnı da, inkyar itüçänlekne da üzläreneñ ideologiyälärennän, mädäniyätlärennän häm dinnärennän çığıp  nigezli ala.

Mäs’älägä möselmannar tarafınnan qarağanda, İslam şikelle böten keşelekneñ qıyınlıqlarına çişeleş tabarğa omtıluçı din hiçber närsäneñ antisı, qarşısı bula almas. Üze ük ber faraz, qaraş, mömkinlekter. Bernärsägä qarşı poziśiyä alu - ul närsäne urtağa quyu. İslam täğ’limatta başqa barlıq inanıçlarnı kire qağu belän, “La” belän başlıy. Ğamäldä isä ğıylem - möêminneñ yuğalğan mölkäte.  Ul Qıtayda bulsa da êzläp tabığız diyelgän. Ğıylem närsä soñ? Belem, mäğ’lümat, texnika, ısul, çara.    

Bu mäs’älädä xäzräti Päyğambärneñ Mäkkä Cahiliyä cämäğate belän mönäsäbätläre bezneñ öçen yul kürsätüçe bulırğa mömkin. Mäkkä Cahiliyä cämäğateneñ ul waqıttağı xälen - keşelekneñ töbe dip äytergä mömkin. Xäzräti Päyğambärneñ bu cämğıyät’ belän qorğan bäyläneşläre annan yaxşıraq bulğan başqa barlıq cämğıyät’lär, tormış räweşläre häm ideologiyälär belän mönäsäbätlär tözü öçen nigez. Päyğambär qayber yaqları belän älege keşelär belän oxşaş. Şulay uq kiyenä, saqalı da şundıy uq. Päyğambär qayber ğamälläre belän Mäkkäneñ älege cämägat’çelegen üzgärtä. Mäsälän, saqalın qısqarta. Qayber ğamälläre isä alarnıñ ğamällären bötenläy kire qağa.  

Xäzräti Päyğambärneñ analitik qaraş dip ataluçı bu öçle poziśiyäse könçığışqa, könbatışqa, kön’yaqqa, tön’yaqqa, modernizmğa, postmodernizmğa, global’läşügä häm tormışnıñ här alanına mönäsäbät kürsätü öçen turı kilä. Buysınuçan poziśiyä bezneñ asılıbıznı yuqqa çığarır. İnkyar itüçän poziśiyä yäş’lärebezne IŞİD şikelle êkstremistik ağımnarğa iltär.

Bu kontekstta soñğı Ğosmanlı mädäni xoquqı Mäcällädäge “härnärsäneñ asılı ibaha (tarafsızlıq)”qağıydäse bik ähämiyätle.  Mäcällä tormışta iñ töp närsä - irekle bulu ikänen añlata. Bu poziśiyä xäzer bilgele kisemnärneñ ciñelü psixologiyälärennän qotıluı öçen bik ähämiyätle qaraş.   

 

Tanzimat reforması belän kiyerenkelängän prośesslardağı reakśiyälär ğadättä qarşılıq häm buysınu arasında tirbälä. Bu kontekstta Tanzimat däwerenä bäyle bäyälämä häm yaqlaşular barı tik ul çor belän genä çiklänmi. Älege prośessınıñ näticälären bügen dä küräbez. Xäzerge prośesslarda da kübesençä Tanzimatqa bulğan reakśiyäne küräbez. Tormışnı küp yaqtan üstergän häm üzgärtkän prośesslar qarşısında härwaqıt küzätüçe bulıp qalu mömkin tügel. Alar berämleklär, törkemnär, oyışmalar häm illärgä yoğıntı yasıy, qıyınlıqlarğa êtärä. Moña qarağanda, ütkändä Könbatışnıñ modernizaśiyäläşüenä dä, bügen Awrupa Berlege häm global’läşü prośesslarına qarata da bik mäğ’näle poziśiyä buldırıldı dip äytü mömkin tügel. Monda añlı räweştä al’ternativa tudıru xaqında äytelmäde. Qayber wäzğıyät’lärdä ul kiräkter. Ämma här oçraqta al’ternativa uylap çığaru üzebezne qarşı yaqqa quyu häm üseşneñ tışında qaluıbıznı kürsätä. Bu qısalarda, närsä belän genä qarşılaşsaq ta, buysınuçı yäisä barısın inkyar itüçe ağımlarnıñ tışındağı analitik poziśiyäne qabul itüebez kiräk. Şul uq waqıtta, mäs’äläne bik butalçıq dip sanap, annan qubu da yaxşı tügel. İslam - awırlıq tügel, ciñellek, ber çiktän ikençe çikkä taşlanu tügel, altın urtalıq dine.

Näticädä, yulıbızda oçrağan küreneş, töşençä, mäs’älälärgä cinelü psixologiyäsenä bireşmiçä, üzebez iyä bulğan qıymmätlärneñ töp prinśipları qısalarında, üz-üzebezgä ışanıç belän qararğa kiräk.

Bezneñ Xorasannan başlap Anadoluğa, monnan isä Könbatışqa yüñälüçe yöreşebezneñ xikäyäse, nigezdä, şuşı. Yulıbızda oçrağan barlıq mädäniyätlär belän bayığanbız, ämma üz qıymmätlärebezne yuğaltmağanbız. Tägärägän sayın zurayğan qar tubı şikelle törlelektän qurıqmıyça, alarnı üzebezgä alğanbız. Çişeleş - uylanılğan qadär zur tügel: xäzräti Mäwlananıñ ber ayaqqa nıq basıp, ikençese belän dön’yağa açılunı añlatqan śirkul’ metaforasındağı şikelle ber yaqtan üzebezneñ qıymmätlärebezgä tayanabız, ikençe yaqtan tormışıbıznı caylaştıruçı, dön’yabıznı bayıtuçı barlıq törlelekkä açılabız.

Läkin döres poziśiyä üze genä barlıq problemalarnı çişärme? Bezne kiräkle cirgä iltärme? Däwamı bulaçaq.

Änkara Yıldırım Bäyazit universitetınıñ säyäsi belemnär fakul’tetı dekanı professor Qudrät Bülbül  



Bäyläneşle xäbärlär