Awrupa krizisı

Global’ perspektiva 8

Awrupa krizisı

Global' perspektiva 8

 

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

 

Awrupanıñ krizisı

 

Küz aldına kiteregez, üzegez yäşägän ildä 5 xristian yäisä yähüd yandırıp üterelsä dönya nindi reakśiya kürsäter ide? Franśiyada 2017 nçe yılnıñ 3 nçe oktyabrendä ut törtü näticäsendä 3 se törek bulu belän bergä 5 möselman yanıp ülde. Uylap qarağız ilegezdäge çirkäwlärgä ,sinagogalarğa här yıl distälärçä höcüm yasalsa närsä bulır? Germaniyada 2015 nçe yılnıñ soñğı çiregendä mäçetlärgä 24 höcüm yasaldı.

Ber genä ildä dä älbättä mondıy närsäneñ buluın beräw dä telämäs. Mondıy soraw birü ük keşeneñ küñelen ärnetä. Ämma mondıy waqıyğalar üzegez yäşägän ildä bulsa ilegezneñ ışanıçsızlığı ,xaq-xoquq häm irek bozular ,törle yäşäw räweşlärenä qurqınıç yanawı dönyağa citkereler ,böten keşelärneñ xäterlänenä uyılıp qalır ide. Sez dä oyattan iyelgän başığıznı kütärä almaslıq xälgä kiler idegez. Ämma borçılmağız, bolar sezneñ ilegezdä tügel, Awrupa illärendä küzätelä. Şuña kürä monı sez dä dönya da abaylap betermi, kürmi.

Qıymmätlär tudırğan Awrupa

Awrupa yaqın waqıtlarğa qadär bolay tügel ide. Ayıruça İkençe bötendönya suğışınıñ mixnätläre belän xezmättäşlekkä ,ike yaqlı añlayışqa, urtaqlaşuğa basım yasağan Awrupa ide. Mondıy uñay kön tärtibe häm qaraş Awrupa Berlegen barlıqqa kiterde.Awrupa Berlege dä pozitiv kön tärtibe häm xezmättäşlek belän üz êçendä häm töbägendä faşizm, naśizm kebek rasaçı totışlarnı beterü, demokratik qiymmätlärne  täşwiq’ itü, keşe xoquqları , xoquqnıñ östenlege, sośial’ häm iq’tisadıy ireklärne kamilläşterü ölkälärendä şaqtıy alğarış täêmin itte.

Bügenge köndä bu qıymmatlärne beräm-beräm beterügä yöz totsa da Awrupa Berlegeneñ yaqın däwerdäge bu qıymmätlärgä kertkän öleşen kire qağıp bulmıy. Gärçä Djordj Fridman “Awrupa krizisı” isemle xezmätendä 1945  - 1991 nçe yıllar arasında Awrupa ireşkän uñışnı Awrupa belän tügel, Amerika Quşma Ştatları häm Rusiyäneñ Awrupağa tınıçlıq,solıx kiterüe belän açıqlasa da min ber ük fikerdä tügel. Awrupanıñ qayğı-xäsrätlärdän sabaq alıp tağın da prinśipial’ säyäsätlär buldıruın häm  töbägenä uñay yoğıntısın inqar’ itü mömkin tügel.  

Üz êçenä biklangän,qurqularına birelgän,yanaw tudırğan Awrupa

Bügenge köndä qızğanıç mondıy Awrupa yuq. Könnän kön çit il keşesenä,qaçaqlarğa qarata  doşmanlıq arta bara Awrupada. Faşistik häm naśist partiyälär könnan kön tawışların arttıra. Rasaçı partiyälär isä xakimiyät urtağı wäzğıyätendä. Aqıllı fiker yörtkän liderlar kimi bara ,vizionsız liderlarnıñ sanı isä arta. Törle yäşäw räweşlärenä, alarnıñ ğıybadätxanälärenä yasalğan höcümnär yañalıq tügel.

Cämäğät’çelek tikşerenüläre möhacirlärneñ könnän kön tağın da çitläşterelüen kürsäta.

Säyäsi partiyälär ilne tağın da yaxşı xälgä kiterü belän bäyle uñay kön tärtibe belän tügel dä möhacirlärgä qarşı bulu belän bäyle tiskäre kön tärtibe belän xakimiyätkä kilü öçen tırışa. Avstriya misalında bulğanı kebek möhacir kitermäw süze birep ber partiya xakimiyätkä kilä ala. Avstriyanıñ möhacir “yanawı”nıñ Törkiyäneñ 1%ı da bulmawın uylağanda Awrupanıñ nindi qurquğa täslim buluı bik açıq kürenä. Törkiyädäge 3 million yarım möhacirneñ 1%ı 35 meñ täşkil itä.

Raśionallekne yuğaltu

İllär waqıt-waqıt mondıy krizislar kiçerergä mömkin. Mondıy wäzğiyät’lärdä däwlät oyışmaları häm vizionlı, küzallawlı liderlar aqıllı fiker yörtügä nigezlängän säyäsätlär buldırıp krizisnıñ tiränäyün tuqtata.Mömkin bulğanda illären krizistan çığara.

Ämma möhacirlärgä , möselmannarğa, töreklärgä kürsätkän reakśiyälärgä ,daimi räweştä alarnı ğayepläwçe totışların küz uñında totqanda  Awrupanıñ aqılğa sıymaslıq totış kürsätüen äytergä mömkin. Äye,bügenge köndä  üz – üzenä ışanıçın, raśionallegen yuğaltqan Awrupa belän oçraşabız.

Awrupa problemalarnı möhacirlär östenä taşlamasqa tiyeş

Bu wäzğiyät’ nigezdä Awrupanıñ krizisı. Möhacirlär, möselmannar, töreklär ozaq waqıtlar Awrupada yäşi. Bügenge köndä sannarı küpkä artmadı. Möhacir törkemnär yäşäw räweşlären dä küpkä üzgärtmäde. Awrupa urtaq qiymmätlär tudırğan däwerdä bu cämğiyät’lärgä bik uñay totış kürsätkän bulsa ,xäzerge waqıtta tağın da ğayepläwçe häm çitläşterüçe tel qullana ikän problemanıñ Awrupada buluın äytergä kiräk.Krizisnıñ  nigezendä Awrupada küzätelgän iq’tisadi torğınlıq, global’läşüdän citärlek däräcädä qazana almaw häm Awrupanıñ küp üzañlı, plyuralist ütkäne yata.

Awrupa İkençe bötendönya suğışınnan êlek tä yänä oxşaş krizisqa kergän ide. Qıyınlıq säbäbe belän üz krizisın kürä almağan Awrupa yähüdlärne problema itep kürsätä başladı.Törlelektän qurıqqan häm tora bara yanaw ,qurqınıç añlayışın arttırğan Awrupa üz krizisın yähüdlärdä kürergä mataştı. Yähüdlärgä başqarılğannardan soñ Awrupanıñ İkençe bötendönya suğışı belän üzen, töbägen häm dönyanı utqa saluı krizisnıñ yähüdlär belän bäyle bulmawın bik açıq kürsätte. Ämma Awrupanıñ üz xatasın kürmäweneñ böten awırlığı dönya östenä töşte. 

Awrupa bügenge köndä dä möhacirlär häm möselmannar aşa üze häm üz kiläçäge xaqında bäxäsläşä. Möhacirlärgä häm möselmannarğa qarata çikläwçe säyäsätlär alıp bara. Alarğa, yäşäw räweşlärenä,ğıybadätxanälärenä yasalğan höcümnär kürmämeşkä sabışıla. Awrupalı intellektuallar ,zıyalılar häm däwlät êşlekleläreneñ tarixi häm ütergeç  xatanı qabatlamaw öçen problemanı bik yaxşı añlawları zarur.

Awrupa bu krizisnı çişä alırmı? Monıñ öçen berence çiratta krizisnıñ möhacirlär, möselmannar yäisä töreklär bulmawın, üz krizisı buluın kürüe ,añlawı, qabul itüe kiräk. Awrupanıñ üz krizisın xäl itä aluına minem bik ömetem yuq. Ämma bu xaqta başqa ber yazmada süz alıp barırbız.

 

   

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı.



Bäyläneşle xäbärlär