Süriyä:keşelek öçen lakmus käğäze

Global' perspektiva 4

Süriyä:keşelek öçen lakmus käğäze

Global' perspektiva 4

Professor doktor Qudrät BÜLBÜL yazması

Qayçaq tirän êz qaldırğan waqıyğalardan bik yaxşı sabaq alabız. Annan soñ bolar bulmasa da mondıy sabaqlar almasa idek dip äytäbez.

Mondıy wäzğiyät’ Süriyä krizisına da turı kilä. Ğaräp yazı Süriyägä dä nıq yoğıntı yasadı. Süriyä xalqı distä yıllarnıñ basım rejimınnan baş kütärä başlağanda alarnıñ närsä teläwen  añlarğa teläw tırışlığı  urınına dikatotor rejimnarnıñ töp reakśiyäse bulğan izü belän oçraştı.

 

Awrupa Berlege qimmätläre däräcäseneñ yuğaluı

İrannıñ ğaskärläre belän bergä suğışta urın aluı ,Rusiyäneñ Äsäd rejimın yaqlawı häm könbatışlı illärneñ çişeleş perspektivası bulmawı  kebek säbäplär arqasında Süriyädä watandaşlar suğışı tağın da tiränäyde. Yöz meñnärçä keşe ülde, üterelde. Millionnarça keşe ilen taşlap kitärgä mäcbür buldı.

Awrupa Berlege illäre Süriyä krizisı belän qaçaqlar üz qapqalarına kilgänçe bötenläy diyärlek qızıqsınmadılar. Qaçaqlar çik buyı qapqalarına kilep citkännän soñ Könbatıştağı reakśiyälär keşelek öçen oyatqa qalırlıq ide. Êlegräk plyuralizm,bergä yäşäw, keşe xoquqları ,tigezlek, irek,yäşäw xoquqı kebek şaqtıy mäs’älädä härwaqıt başqalarnı tänqit’lägän Awrupa Berllege illäreneñ kübese bu qimmätlär belän bäyle berence sınawdan uza almadı.

Qaçaqlarnıñ da bu qimmätlärgä layıq keşelär buluın kürmämeşkä salıştılar. Awrupa Berlege illäreneñ kübeseneñ därte qaçaqlarnıñ barı tik üz illärenä kilülären totqarlaw buldı. Bu noqtadan soñ Awrupa Berlege qimmatläre dä üz qimmäten , däräcäsen yuğalttı.

 

Törkiyä – Awrupa demokratiyälärenä öleş kertkän il…

Yordaniya,Livan häm Törkiyä dä Awrupa Berlege illäre kebek qaçaqlar mäs’äläsendä säyäsät alıp bardı, qaçaqlarğa işeklären yaptı dip uylıyq. Bu wäzğiyät’tä millionnarça qaçaq Awrupa Berlege illärenä kitär ide.

Awrupa Berlege illärenä kilep citä alğan bik az sandağı qaçaqnıñ bu illärdäge keşeleksez reakśiyälärgä säbäp buluın ,faşist häm naśizm ağıımnarın köçäytüen uylağanda härxäldä Awrupanıñ keşelek häm qimmätlär krizisı tağın da tiränäyer ide.

Törkiyä üze genä 3 million yarım süriyälene üz cirlärendä sıyındıruğa ,Süriyä mäs’äläsendä qapqalarnıñ açıq buluı säyäsäte alıp baruın belderüenä qaramastan bu säyäsätlärne alıp baruçı xakimiyät partiyäse tawışların arttıra. Törkiyäneñ ber şähäre Kilistä qaluçı qaçaq sanı şaqtıy Awrupa Berlege ile qabul itkän qaçaqtan tağın da kübräk. Ber Awrupa Berlege ileneñ 130 qaçaq qabul itä aluı turındağı belderüenä Kilisneñ ul çaqtağı vilayät’ başlığı bolay dip cawap birde: “Ul il mäşäqät’länmäsen,ul xätle keşene öyemdä dä qabul itärmen”.

Awrupada isä partiyälär qaçaq, möhacir, çit il keşese häm İslamğa qarşı säyäsätlär belän ber-berse belän yarışıp tawışların arttıru öçen tırışa. Avstriyada qaçaqlarnı kitermäyäçägenä süz birgän partiya saylawda ciñügä ireşte. Küp kenä Awrupa ilendä faşist häm naśist partiyälär kütäreleştä. Qayber illärdä koaliśiya barlıqqa kiterälär. Çiktän tış uñçılıq tağın da artmasın dip üzäk uñ häm sul partiyälär dä küp ildä radikal’läşä.

Awrupanıñ bu krizisı keşelek öçen citdi risklar täşkil itä. Bügenge köndä Awrupada haman da çiktän tış totışqa awışmağan demokratik partiyälär xakimiyätkä kilä ala ikän monda qaçaqlar mäs’äläsendä Törkiyä häm töbäk illäreneñ tırışlıqları möhim urın alıp tora. 

İran häm Farsı qultığı illärenä ber genä diyärlek süriyäle sıyınuçınıñ kitmäwe nıqlap söyläşü kiräktergän ayırım ber mäs’älä.

 

“Zäytün botağı” xäräkatenä qarşı qara propaganda

 “DEAŞ” ciñelügä duçar itelügä qaramastan global’ aktyerlarnıñ Süriyä problemasın çişü öçen tügel ,anı tiränäytü säyäsätläre alıp baruları iğ’tibarnı cälep itä. Bu wäzğiyät qızğanıç Süriyä öçen xas tügel. Äfganstanda ,Ğiraqta, Liviyada,Süriyädä xalıqara koaliśiya qatışqan ber genä urında  da bu illärdä totrıqlılıq urnaşmadı. Kiresençä ülem, küz yäşe,zur külämle küçenülär belän bu illärdä tormış qıyınlaştı,alar  tağın da yäşi almaslıq xälgä kilde.Bu wäzğiyät’neñ barlıq üzqimmätlären dä töbäk illäre tülärgä mäcbür bula. Şuña kürä mondıy krizislarda berence çiratta çişeleş öçen bernindi qimmät tülämi torğan xalıqara tügel regional’ koaliśiyälär êzlänergä tiyeş.  

”DEAŞ” terror oyışmasınıñ ciñelügä duçar buluına ,watandaşlar suğışınıñ tuqtawğa taba yöz totuına qaramastan Amerika Quşma Ştatlarınıñ “PYD/YPG”gä meñnärçä  yök maşinası qoral belän yärdäm itüe ,“YPG”ne çik buyı köçenä äwerelderü turındağı belderüläre Törkiyä häm töbäk illärendä xaqlı bularaq reakśiya tudıra.

 “PKK” häm “PYD” - Törkiyä häm töbäk illärendä un meñnärçä  keşene ütergän terror oyışması. Ladinnıñ “Äl Qaidä” seneñ Amerika Quşma Ştatları çik buyındağı ber ildä çik buyı köçe buldıruı AQŞta niçek añlaşılsa, “PYD”gä qoral birü häm çik buyı köçe belderüe Törkiyä häm töbäk illärendä şul räweştä añlaşıla. Törkiyä üzen saqlaw,regional’ totrıqlılıq,keşelärne bu terror oyışmasınıñ äsirlegennän qotqaru häm üzenä yünälä alaçaq yaña küçenüne totqarlaw maqsatı belän xaqlı bularaq “Zäytün botağı” xäräkäten başlattı.

Törkiyäneñ bu legal’ xäräkäten qayber üzäklär başqaça törle itep kürsätergä tırışa. “Zäytün botağı” xäräkäteneñ iñ möhim säbäplärennän berse – Süriyäneñ cir bötenlegen saqlaw. Çönki AQŞ yaqlawlı “PYD/YPG” terror oyışması Ğiraqtan Urta diñgezgä qadär suzılğan töbäkkä äkrenläp urnaşa häm Süriyäne bülä.

Törkiyäneñ terrorğa qarşı xäräkäte kördlärgä qarşı kebek kürsätelergä tırışıla. Usame Bin Ladinğa qarşı başqarılğan operaśiya ğaräplärgä qarşı tügel,terrorğa qarşı ikän Törkiyäneñ ğamäle dä näq’ şundıy uq,yäğni distä yıllar terror başqaruçı oyışmanıñ çik buylarında terror töbäge buldıruğa röxsät birmäw. Törkiyädä häm töbäktä yäşäwçelär “PKK”nıñ Süriyädäge iseme belän “PYD/YPG”nıñ iñ ütergeç höcümnärne üzlärenä yaqlaw kürsätmägän kördlärgä yasawların bik yaxşı belä.

”PYD/YPG” üz töbägendä üzenä yaqlaw kürsätmägän kördlär ,ğaräplär,törekmännär häm moselman bulmağan törkemnärgä êtnik çistartu başqara. Monnan qaçqan millionnarça keşe Törkiyägä häm töbäk illärenä kilep sıyınğan wäzğiyät’tä. Bu wäzğiyät’tä şundıy soraw kilep tua:  Amerika Quşma Ştatları yaqlaw kürsätkän terror oyışması töbäkneñ töp xucalarınıñ kire qaytuına nigä röxsat birmäde? Törkiyäneñ operäśiyäse töbäkne terrordan çistartıp böten êtnik häm dini xalıqlarnıñ illärenä kire qaytuına mömkinlek tudıra.

Barlıq suğışlar kebek älbättä ber könne bu suğış ta betäçäk. İñ möhime – ütkännärgä küz salğanda kübesen yuğaltqan bulsaq ta ,älege häm moña oxşaş suğışlarda kiläçäk buınnarğa tapşıru öçen qaysı qimmätlärne saqlap qala aluıbız.

 

  Professor doktor Qudrät BÜLBÜL - Änkara Yıldırım Beyazıt universitetınıñ säyäsi belemnär fakul'tetı dekanı.

 



Bäyläneşle xäbärlär