Çiklärneñ bäxäse

Kön tärtibe 49

Çiklärneñ bäxäse

Çexiya Cömhüriyäte häm Slovakiya, Könyaq belän Tönyaq Sudan kebek berniçä ildän tış qalğan däwlätlärneñ çikläre qızğanıç zur köräşlär, bäreleşlär häm suğışlar näticäsendä bilgelänä.

Bu kiräk ideme soñ? Teoriya buyınça kiräk tügel. Däwlät añ-fikere könbatışta 16 ğasırda qullanıla başlağanda könçığışta meñnärçä yıl śirkulyaśiyada ide. Törkilär häm qıtaylarnıñ meñnärçä yıllıq tekstlarında däwlät añ-fikere mäs’äläsendä küp material bar.

Könbatış dönyasında Urta çorğa qadär däwlät añ-fikere bulmağan. Bu dönyada säyäsi möstäqillek tufraq milegenä tayanıp, açıqlana. Ul waqıtta däwlät cirlek süzen añlatuçı “tenv” yäisä “te/ra” dip yörtelgän.

Däwlät süzeneñ Awrupada berençe tapqır 15 ğasırda İtaliyada qullanıluın küräbez. Monda däwlät süze bilgele ber cämğiyätneñ säyäsi qorılışın añlatu öçen qullanıla. İtaliyadan soñ äkrenläp qalğan könbatış illärendä qullanıla başlıy. 15 ğasırda könbatış dönyası säyäsi möstäqillek süzen “däwläte” belän añlata.

Könçığışta däwlät status häm alannı kiñäytep, imperatorlıkka äylängändä könbatış dönyasındağı çiklärdä däwamlı qan qoyıla.

Däwlät añ-fikere bu qadär qanlı bulğan könbatış dönyasında qorılğan utopiyalardä pessimist, ömetsez, qarañğı kiläçäk bar.

Ädäbiyattan alıp säyäsi tekstlarğa qadär könbatış dönyasında kiläçäk belän bäyle härwaqıt qarañğılıq bar. Utopiyaneñ qapma-qarşısı bulğan distopiya isemle barlıq tekstlar qurqıtuçı.

Fukuyamadan alıp Brejinskiyğa, Sorosqa qadär barlıq säyäsi fütürist teoriyalar qan belän barlıqqa kiterelgän çiklärgä barıp totaşa. Xäzerge çiklär qan belän bülenä. Soñınnan qabat qan belän yaña çiklär bilgelänä. Könbatışnıñ säyäsi kiläçäktäge çiklär sanı geografiya, mädäniyät yäisä üzara säyäsi täêsirläşü belän tügel, ä qan belän arta.

Könbatışlı distopiyalär säyäsi fütürist tekstlarınıñ ilham çığanağı kebek tağın da qurqıtuçı.

Yevgeniy Zamyatinnıñ “Bez”, Hugh Howeynıñ “Silo”, Wells “Äfände uyana”, George Orwellnıñ “1984”, Red Bradbörineñ “Farengeyt 451”, Hukslineñ “Batır yaña dönya” kitaplarında qarañğı kiläçäkneñ qarañğı dönyaları keşeañastına belä torıp kertelä.

Bu qarañğı kiläçäk urın alğan tekstlar belän keşe balası äkrenläp şul dönyağa taba yaqınaya. Bügenge köndä dönyanı qan külenä äyländerüçe dominant illärneñ kiläçäk dönyanı şäkelländerüçe qarar birüçe oyışmalarınıñ urtaq üzençäleklärennän berse dä bu distopiyalärneñ ädäbi häm säyäsi tekstlarınıñ yañaların yazaçaq qadär uquçıları häm bäyle buluları.

İctimaği qatnaşu kürelgän demokratik sistemada massalar säyäsi qorılışlarnı üzgärtsä dä, bu oyışmalar xalıqnıñ säyäsi iregenä kirtä bula. Kirtä bula alğannan soñ anı üz kontrolenä alırlar. Monıñ soñğı ürnägen AQŞta kürdek.

AQŞ ilbaşı Tramp saylaw êşçänlekläre waqıtında Obama citäkçelegeneñ qırıslıq tarafdarı häm cäyelderüçe säyäsätlärennän waz kiçäçägen belderep, tübändägelärne citkergän ide: “AQŞnıñ üzenä qarağan säyäsätlärne alıp baraçaqbız. Xärbi çığımnar häm dönyadağı bazalarda çikläwlär başqaraçaqbız.”

Monıñ belän dä çiklänmägän Tramp Twitter xisabında “DEAŞ” terror oyışmasın Obama citäkçelegeneñ qoruın yazdı.  Fäqat soñınnan bu süzlärne sörtte. Tramp xökümätkä kilgäç äkrenläp êlekke rejimnıñ säyäsi süzläreneñ täêsire astına kerde. Xätta Obamadan ber adım alğa kitep, Basra qultığı belän ber rättän dönyanıñ küp urının qoral deposına äyländerde.

Obamanıñ Venesuêla xökümätenä qarşı alıp barğan qırıs säyäsätlären däwam itterde.

Yaña dönya tärtibeneñ çiklärne qan belän üzgärtüenä Törkiyä belän ber rättän Venesuêla da qarşı çığa. Berse könçığışnıñ borınğı mädäniyäten, ikençese Amerikanıñ mistik mädäniyäteneñ manifestı kebek. Latin mädäniyäteneñ keşe añlayışı könçığış belän bik yaqın buluı da bu qarşı çığu cähatennän oçraqlı tügelder. Häm qızğanıç AQŞ bu ike ilgä dä törle ısullar belän telagänen başqaruda üzeneken itä.

Törkiyägä qarşı säyäsi xisaplaşu çarası bulğan Rıza Zarrab däğwası Amerika Quşma Ştatlarınnan ber yaqlı basımnarınıñ keçkenä ürnägeder.

Yaña dönya tärtibe qanlı çiklärne bezgä mäcbüri räweştä qabul itterä. Läkin bez moña ciñelmäyäçäkbez. Çönki könçığışnıñ mädäniyäte borınğıdır. Könçığış mädäniyäte adım yasağan urınnar üzgärmi. Könbatış kebek cimerep, üzenä oxşatmıy.

Şunıñ öçen könçığışnıñ çikläre êlekkeder. Könbatışlılar qatışmağan şaqtıy könçığış ile çikläreneñ yözlärçä yıllıq buluı, hiçşiksez, oçraqlı tügel. Qayberläre isä meñnärçä yıllıqtır. Bezneñ çiklärebezdä suğış ta buldı. Läkin çiklärebez geografiya, keşe häm mädäniyät bilgelägän çiklärder.

Şunıñ öçen küräseñ, könbatış Süriyädä, Yaqın Könçığışta qabul itterergä tırışqan yaña qanlı çik buyı proyektlarına qarşı çıqsaq, alarnıñ plannarın yuqqa çığara alırbız. Belemle häm tınıç qalıp, bez bu uyınnı da betererbez.



Bäyläneşle xäbärlär