Könbatış śivilizaśiyaseneñ azağımı?

Kön tärtibe 44

Könbatış śivilizaśiyaseneñ azağımı?

Uzğan atnada Törkiyädä bik möhim cıyılış uzdı. Cıyılışnıñ iseme Xalıqara Ŝivilizaśiyalär şurası ide.

Törkiyä Cömhüriyäte ilbaşı Ärdoğan yasağan çığış tarixqa kerep qaldı. Älegä bu çığışqa añlatma birgän könbatışlı bulmadı. Läkin irtägä monı söyläşep, ozın bäxäslärgä keräçäk häm tekstlar yazaçaqlar.

Törkiyä liderı Ärdoğan zıyalılar, yazuçılar häm fälsäfäçelärneñ tikşerüe zarur bulğan śivilizaśiya krizisın añlattı.

İlbaşı tübändägelärne belderde: “Bez śivilizaśiya köräşen quyabız. Śivilizaśiyabezne tözemibez, canlandırabız. Śivilizaśiyane bilgeläwçe närsä ışanu ikän, ayırmabıznı kürsätü şart. Belem häm texnikağa ähämiyät birep, ışanu häm sośial’ teläktäşlektän çitläşü bezgä kürä śivilizaśiya bula almıy. Bezneñ śivilizaśiyabezdä keşe can iyälärennän iñ östeneder.”

Bügenge köndä 1950nçe yıllardan birle könbatış dönyası äytep kilgän keşe xoquqları belän bäyle täraqqıyätlär qurquğa sala.

Cıyılışta Ärdoğan könbatışnıñ mänfäğat’läre turında süz barğanda demokratiya, keşe xoquqları bäyannamäse häm xoquq kebek añ-fikerlärneñ bernindi mägnäse qalmawın citkerde.

Mäsälän Ğiraqnıñ tönyağında ütkärelgän qanunsız häm legal’ bulmağan referendumnıñ artında toruçı könbatış dönyası İspaniyaneñ Katalan töbägendäge referendumnı yaraqsız itep kürä. Poliśiyaneñ ärcälärne cıyuı häm ülçäwsez köç qullanuı könbatış dönyası tarafınnan ber dä kürelmäde.

İspaniya Yuğarı xökemeneñ Katalan säyäsätçelär xaqında xoquqqa yaraqlı bulmağan qarar birüenä qarşı da bitaraf qaldı könbatış. Waqiğa könbatış dönyasında barlıqqa kilgäne öçen tawışsız qalu könbatış mänfäğatlärenä yarıy.

Monıñ beläñ dä çiklänmägän İspaniya xökümäte Kataloniya üzidaräle citäkçelek xökümäten beterep, 6 ay êçendä waqıtınnan alda cirle saylawnıñ ütkärelüe qararın qabul itte.

Könbatışqa närsä buldı soñ? Rimğa, Ŝezar’ğa, diktatorlarğa, patşa häm patşabikälärgä, feodallarğa, baş kütärgä könbatışqa närsä buldı?

Könbatış yäisä könçığış bulsın, ägär dä dönyanıñ ber töbäk zıyalısı tawışsız qala ikän yäisä süz äytergä batırlığı citmi ikän, dönyanıñ tigezlege bozıldı digän süz. Şunıñ öçen dä inde könbatış armiyaläre 2001nçe yıldan birle Yaqın Könçığışta 4 million tiräse keşe üterde. Alarnıñ 80%ı xatın-qız, bala-çağa, olı yäştäge häm tınıç xalıq buldı. Könbatış zıyalısı moña rizasızlıq beldergän bulsa, bu qadär qurqusız ğamäl başqara alırlar ideme?

Gitler, Mussolini, Stalin, Çyerçil’ kebek zalimnärgä baş kütärgän zıyalılarnı däwam itterüçelär qayda? Bügenge köndä könbatış dönyasında niçä keşe yaza? Jurnallarda mäqalälär 200-300 keşe tarafınnan uqıla. Bu – qurqınıç wazğiyät. Keşelekneñ soñğı xaläte.

Könçığışta da wazğiyät’ yaxşı tügel. Fiker yörtterüçe yazular könbatıştağı qadär naçar bulmasa da, yänä telängän däräcädä uqılmıy.

Könbatış keşese 1980nçe yıldan soñğı kapital cäyelüe häm yaña citeşterü ısulı belän mäğlümat häm xikmätne êzläwdän taypıldı. Adäm balası 60nçı yıllardağı qullanu qotqısın iñ yuğarı däräcägä citkerde.

Qullanğan sayın tağın da kübräk kapital xezmätenä waqıtın ayırıp quyaçaq. Häm näticädä populyar mädäniyät êçendä qaldı.

Tikşermäwçe, möstäqil’ qorılışqa äylängän, aña ışanuçı cämğiyät’lär dönyasına äylände könbatış. Häm bügenge köndä könbatışnıñ säyäsi xaqimiyäte qabul itkän qararlar belän här kön könçığışta, Yaqın könçığışta, Afrikada meñnärçä keşe üterelgändä alar qullarında pop-korn alıp, küp ülçämle fil’mnar qarıy. Häm bu drama äkrenläp üzlärenä taba yaqınaya başladı. Barlıq könbatış başqalaları watandaşlar suğışı barğan illärneñ başqalaları qadär qurqınıç xälgä äylände. Bu qurqınıç barışqa qarşı zıyalısı bulmağanı öçen könbatış cämäğat’çelegeneñ dä xaqimiyätlärneñ ämeren ütäwdän başqa çarası yuq.

Moña qaramastan Törkiyädä zıyalılar beläñ ber rättän śivilizaśiyane küzallawçı däwlät başlığı da bar. törkiyä Cömhüriyäte ilbaşı xörmätle Ärdoğan qatnaşqan barlıq xalıqara säyäsi häm iqtisadi cıyılışlarda hiçşiksez śivilizaśiyağa basım yasıy. Soñğı tapqır qatnaşqan Xalıqara Śivilizaśiya şurasında keşelek ağıp baruçı su öyermäsenä tağın ber tapqır iğtibarnı yünältte.

Törkiyäneñ ğadättän tış qatışuı belän “DEAŞ” terror oyışması töbäktän çistartıla. Bu qanlı oyışmanıñ finasçısı häm xuplawçıları da monnan soñ töbäktä anıñ kön kürü şansınıñ bulmawın kürde. “DEAŞ”nıñ citäkçelek kadrında Törkiyä bu terror oyışmasın Yaıqn Könçığıştan quğannan soñ könbatıştan kilgän oyışma äğzaläre bar. “DEAŞ” äğzaläre üz illäre qaytaçaq.

Bolar üz illärendä citdi däräcädä problema tudıraçaqlar. Könbatışta säyäsätçelärneñ popülist totışları arqasında qotqı salınğan rasaçılıq häm üsüçe naśizm ber mizgeldä üz balaları bulğan ikençe terrorçı añlayış belän bäreleşkä keräçäklär.

Bu bäreleş barlıq könbatış cämğiyät’lären çolğap alaçaq. Könbatış dönyası könçığışta üz mänfäğat’läre turında süz barğanda demokratiyadan waz kiçkän kebek terrorçı balalarına qarşı demokratiyame, yuğisä çitläşterüçe häm yuqqa çığaruçı mädäniyätkäme sıltayaçaq, monı berlägäp kürerbez.

Läkin könbatış śivilizaśiyasen sörtep taşlaw da nadanlıqtır. Könbatış dönyası yaña watandaşlar suğışı näticäsendä global’ qimmätlärgä ireşäçäkter. Çönki śivilizaśiyane qoruçı millätlär tarixnıñ här üzgäreş noqtasında tarixi ütkännärenä layıq totış kürsätä. Bälki ul millätlärneñ kübese tarixi cawaplılıqnı añlamıydır bügenge köndä. Fäqat refleks bularaq bu missiyane cirenä citkerä.



Bäyläneşle xäbärlär