Naŝizm Awrupa Parlamentında

Kön tärtibe 40

Naŝizm Awrupa Parlamentında

Germaniyadağı saylaw nӓticӓlӓre çirattağı waqiğa kebek kürelde. Yuğisӓ Hollandiya, Franŝiya hӓm Belgiyadan soň Germaniyada da rasist partiya parlamentka kerde hӓm bu törkem Awrupa Parlamentına wӓkillӓr cibӓrӓçӓk. Yӓgni naŝizm tuıp, barlıq Awrupağa cӓyelgӓn tufraqlardan, naŝistlar Awrupa parlamentında bulaçaq.

Çınında bar dönya moňa çişeleş tabarğa tiyeş. Bu mӓs’ӓlӓdӓ ni öçender ayıruça könbatış tawışsız qalırğa teli.

Lӓkin tawışsız qalsalar da, qalmasalar da naŝizm canawarı ber kön alarnıň da işegen qağaçaq.

Awrupanıň idealları hӓm ŝivilizaŝiya qimmӓtlӓrennӓn yıraqlaşuı belӓn naŝizm hӓm rasaçılıq üsӓ başladı.

Könbatışnı könbatış itkӓn ike qimmӓt bar ide. Bolardan berse - demokratiya, ikençese – keşe xoquqları mӓs’ӓlӓsendӓge aňlatması ide. Salqın suğıştan soň könbatış dönyası bu ike qimmӓten dorfa rӓweştӓ qullandı.

Töp êlemtӓ çaraları cӓyelde. Şul rӓweşle ber-bersenӓ yıraq bulğan ike keşe könlek tormış turında mӓğlümat hӓm xӓbӓrgӓ ber ük waqıtta ireşӓ torğan buldı. Hӓm könçığış keşese mӓğlümatqa ireşkӓn sayın tağın da küp irek telӓde. Bu talӓplӓr könbatışnıň demokratiya mӓs’ӓlӓsendӓge ikeyözle buluın kürsӓtte.

Könçığışta şӓxeslӓr üz dӓwlӓtlӓrenӓ qarşı hӓrtörle irek talӓplӓren citkerep, monıň öçen tırışlıq quya ala. Hӓm bu talӓplӓren çınğa aşırırğa da tiyeşlӓr. Bu şӓxsi irek cӓmğiyӓt’ hӓm dӓwlӓt dӓrӓcӓsendӓ çınğa aşqaç, könbatış ber mizgeldӓ bötenlӓy üzgӓrde dӓ inde.

Könbatışqa kürӓ bez könçığış keşeseneň irek hӓm tağın da kübrӓk qullanu talӓbe könbatışnıň mӓnfӓğat’lӓre bulğan çikkӓ qadӓr ide.

Mӓsӓlӓn, ber Awrupalı avtomobil’ şirkӓteneň Germaniya hӓm Hindıstandağı êşxanӓlӓrendӓ ber ük êşne başqaruçı ike êşçene çağıştıriq. Awrupalı avtomobil şirkӓte êşçelӓrneň xoquqların saqlawları öçen qullarınnan kilgӓnne da başqara. Bolay qarağanda könbatış kapitalı öçen berençe östenlek tabış tügel, ӓ êşçelӓrneň iminlek hӓm tormış dӓrӓcӓseder. Lӓkin tormışta alay tügel ikӓn.

Mӓsӓlӓn, ul avtomobil şirkӓte Germaniyada citeştergӓn model belӓn Hindıstan, Paqıstan, Könyaq Koreya yӓisӓ Törkiyӓdӓ êşlӓp çığarğan şul uq modelneň bӓyӓse bar dönyada ber ük. Fӓqat ul modelne çığaruçı êşçelӓrneň xezmӓt xaqları arasında küp ayırma bar. Germaniyadӓge êşçe öyenӓ hӓr kön it alıp qaytıp, Bötendönya sӓlamӓtlek saqlaw oyışması standartlarına kürӓ tuqlana ala. Lӓkin Hindıstanlı êşçe alğan xezmӓt xaqı alman êşçese ber atnada alğan aqçadan ӓzrӓk.

Şul uq rӓweşle dӓwlӓtlӓreneň tiň dӓrӓcӓdӓ tışqı mönӓsӓbӓtlӓren qoru talӓbenӓ dӓ könbatışlılar uňay qaramıylar. Kolonial’ ğadӓtlӓren dӓwam itterergӓ telilӓr kebek. Hӓrwaqıt östen hӓm östӓn qarawçı, boyırıq birüçe anlayış.

Mӓsӓlӓn, könçığış il liderın qarap uziq. Ütӓ kürenmӓle saylawda ul küp tawış cıya. Hӓm ilneň mӓnfӓğatlӓren könbatıştan saqlarğa hӓm alar belӓn tiň buluların citkerӓ başlıy, şul waqıtta ul dönyanıň iň naçar keşesenӓ ӓylӓnӓ.

Partlamentı, matbuğatı, xökem organı, universitetları, xӓbӓrlӓşü sistemaları yaxşı êşlӓgӓn dӓ dӓ ber mizgeldӓ diktatör bula.

Könbatışnıň töp partiyalӓre sӓyӓsi popülizm hӓm xaqimiyӓt öçen keçkenӓ rasaçı partiyalӓrneň süzlӓrenӓ küp iğtibar birӓ.demokratiya, keşe xoquqlarınnan yıraq bulğan hӓm qaywaqıt nӓfrӓt cinayӓtenӓ ӓylӓnüçe süzlӓrgӓ iğtibar birüçe bu partiyalӓr Pediganı, şovinizm, naŝizmnı qabat tudırdı.

Üzӓk partiyalӓr genӓ tügel, ӓ keşe xoquqların yaqlawçı sulçı hӓm soŝial’ demokrat partiyalӓr dӓ rasaçı, çitlӓşterüçe şovinist tel qullana. Hӓm bu rasaçı, nӓfrӓt çağıldıruçı telne soŝializm, soŝial’ demokratiya hӓm töp keşe xoquqları aşa qullana.

Könbatışnıň soňğı çirek ğasır sӓyӓsӓtçelӓreneň barısı da diyӓrlek bu xatanı yasap, monı dӓwam itterdelӓr.

Hollandiyanı ürnӓk itep aliq. Saylawda soň ber yıl tirӓse uzdı, rasaçı faşist partiya arqasında ildӓ xökümӓt haman da qorıla alınmadı. Belgiya da Hollandiyadan ayırmalı tügel. Awstriya disӓk, Germaniya belӓn yarışa sıman.

Demokratik körӓş alıp barğan Franŝiyada da sӓyӓsӓtçelӓr rasaçı süzlӓrdӓn yӓrdӓm kötӓ.

Yıllar buyı dӓwamlı başqarılğan xatalar Awrupa Parlamentınıň işegen rasaçı hӓm naŝist parlamentariylarğa açıp quydı. Awrupağa ütep kergӓn iqtisadi hӓm sӓyӓsi krizis kiterep çığarğan rasaçılıqtan faydalanırğa telӓgӓn üzӓk partiyalӓr dӓ bu qaraňğı süzlӓrgӓ çat yӓbeşӓçӓk.

Rasaçılıq hӓm naŝizm cinayӓte, qızğanıç, yaňa çorda Awrupanıň süze bulırğa tora. İň borçuğa saluçı nӓrsӓ isӓ qorılğanda humanitar qimmӓtlӓr hӓm demokratiya nigezlӓrennӓn ber dӓ taypılmayaçağın açıqlağan Awrupa Parlamentında monnan soň naŝist hӓm rasaçı süzlӓr belӓn ber rӓttӓn nӓfrӓt tӓ fiker bularaq citkerelӓçӓk. Awrupalı zıyalılar da monı aňlıy dip ömetlӓnӓm.



Bäyläneşle xäbärlär