“Vöcdanığız belän köräşegez, ber-beregez belän köräşmägez”

“Törek wä tatar dönyasında” tapşıruı. 06.09.2017

“Vöcdanığız belän köräşegez, ber-beregez belän köräşmägez”

Törek wä tatar dönyasında - 254

Törkiyädä 30nçı avgust Ciñü bäyräme bulsa, Tatarstanda Cömhüriyät, respublika köne bularaq ütkärelä, gärçä soñğı waqıtlarda moña Qazan şähäre köne digän data östälgän bulsa da.

Fäqät 1990nçı yılnıñ 30nçı avgust könne Tatarstan parlamentı – Däwlät Şurasında qabul itelgän Suverenlıq Deklaraśiyäsen dä tatar zıyalıları, milli dairälär onıtmıy. Möstäqillek (möstäqıyl’lek) barışı törle kirtälärgä, awırlıqlarğa duçar bulsa da, barlıq ömetlär aqlanmasa da – böten tiskäreleklärgä qaramastan 30nçı avgust Möstäqillek Deklaraśiyäse qabul itelgän kön – tatar milläteneñ tarix bitlärenä möhim ber waqiğa (waqıyğa) bulıp kerep qaldı.

30nçı avgust Tatarstan cömhüriyäteneñ Möstäqillek (möstäqıyl’lek) deklaraśiyäse qabul itelgän Respublika köne uñayınnan xäzer inde çınnan da tarixi bulıp qalğan yazma täqdim itäbez.

2003nçe yılnıñ dekabr’ ayında Änkarada 2 nçe törki dönya xatın-qızlar qorıltayı bulıp uzğan ide. Şuşı qorıltay êşendä qatnaşqan mäşhür tatar xatın-qızları belän küreşergä dip Bötendönya tatar ligasınıñ berençe qoruçı başlığı, tanılğan cämäğät êşleklese märxüm Ali Aqış maxsus oçraşu ütkärgän ide.

Törkiyä başqalasında uzğan bu oçraşuda Tatarstan belän Rusiyä Federaśiyäseneñ Omsk häm Tömän yaqlarınnan kilgän tatar xatın-qızları belän ber rättän tanılğan yazuçı, milli xäräkät äydäp baruçısı Fäwziyä Bäyrämova belän 1917 nçe yılda İdel-Ural töbägendä qorılğan Millät Mäclese räise, Rusiyä Duması deputatı häm Törkiyä Böyek Millät Mäclese xalıq wäkile, Franśiyanıñ Sorbon-Sarbonna universitetı professorı, kürenekle cämäğät êşleklese, ğalim häm fiker iyäse Sadri Maqsudineñ onığı, mäşhür tatar şağire Därdmänneñ tuğanı, Bötendönya tatar ligasınıñ bügenge başlığı, yazuçı häm ğalim, fännär doktorı Gönül Pultar da qatnaşqan ide.

Tatar milläten borçığan könüzäk mäs’älälär quzğatılğan şuşı tarixi oçraşudan yazdırıp alınğan yazmadan qayber özeklärne täqdim itäbez.

Fäwziyä xanım: "21 nçe ğasırnıñ öç yılı ütte. Tatar milläte dä 21 nçe ğasırda, Älxämdülillah, yuqqa çıqmadı nindi awır zamannar bulsa da. Sez Ğayaz İsxaqilarnı kürgän böyek şäxes. Bezne totaştıruçı keşe şuşı Ğayaz İsxaqilar, Sadri Maqsudilär buını belän. İnde menä xäzer bez dä yäş’lärgä birergä cıyınıp torabız üzebez alıp barğan milli êşne. Sez bezgä närsä äytep qaldırırğa telisez
tatar millätenä, böyek millätkä? Anı bez başqalarğa tapşırırbız, İnşallah."

Ali ağa: "İñ başta berlektän ayırılmasqa. Üzegez, vöcdanığız belän köräşegez, läkin ber-beregez belän tügel. Balalarığızğa mömkin bulğan qadär dini häm milli tärbiyä birü. Säğit Sünçäläyneñ şiğire belän äytkändä "İ tatar, tu anadan, tu yañadan, mäğrifätle anadan." Bu, älbättä, moña çaqlı da yöz yıllardan birle bu tormışqa aşırılğan bulğan, läkin soñğı 70 yıllıq sovet däwerendä qaqşağan ide, imanıbız da, dinebez dä, telebez dä yuğalu qurqınıçı astında qalğan ide. Allağa şöker, bu perestroyka (üzgärtep qoru) buldı, uyanış buldı, tatar xalqı da uyanıp, 6 yıl êçendä - 1988dän 1994kä xätle altı yıl êçendä baytaq êşlär başqardı.

Läkin soñğa, sez tağın yaxşı beläsez, Putin digän keşe alarnı, bu xäräkätlärne yuqqa çığarırğa mataşa. Putin, älbättä, federaśiyanı yuq itärgä tırışa, Tatarstannı federal cömhüriyät statusınnan mäxrüm itärgä tırışa. Saylawlarnı qazanğan
xäbären alğaç, iñ berençe süze - konstituśiyäne üzgärtü Putinnıñ. Konstituśiyäne üzgärtü, ber dä yaxşı niyät yuq anda, yaman niyät saqlanğan. Federaśiyäne beterep, Aleksandr 3 nçe zamanındağı yaña däwerlärgä qaytırğa. Ul “tatar xalqı tağın uyanır, urıs däwläte öçen qurqınıç bulır” digän kiräksez qurquğa birelgän. Andıy närsägä kiräk yuq, çönki bez böyek däwlät bulıp, Rusiyäne yırtaçaq köçebez dä yuq, telägebez dä yuq häm dä kiräge dä yuq. Bez tigez şartlar belän din, milli, tarix, êkonomika häm däwlätçelek mäs'äläsendä tigez şartlar belän bergä duslarça, Törkiyädä bergä bulıp, Rusiyädä, Awraziyäne barlıqqa kiterü.

Ägär dä aña ireşmässäñ, ul bezneñ öçen böten qurqınıç bula. Läkin ikençe ber närsäbez, urıs xalqında bulğan demografik faciğä (facıyğa). Urıs xalqı betä bara. Ul tempnı ber köç tä tuqtata almas. Tatarlar zinhar bu kiregä birelmäsen, mömkin bulğanı qadär, ğailäneñ nigeze qaqşağan, anı yañadan tözätep, häm mäğnävi, häm matdi yaqtan tärtiple ber tormış urnaştırırğa tiyeşsez. Başqa yul yuq. Çınnan da bu äxlaqnıñ yarasın bötenläy yabarğa waqıt inde. Tatar xalqına qabat äytäm: berdämlek, tigezlek häm dä äxlaq alanında turı yuldan taypılmaw.

Ul tormış üze, idealistlarnı da, liderlarnı da tormış şartları üze xäzerli. Muhakkak, ber citäkçe çığar. Bu Berençe dönya suğışınnan êlek 1905 nçe yıllarda, tağın êlegräk, mäsälän, Şähabetdin Märcänilär, Qayum Nasirilär, annan soñğa Yosıf Aqçura, Sadri Maqsudi, Ğayaz İsxaqilar mäydanğa çığar äle.

Böten dönya berläşügä taba bara. İñ berençe, mäsälän, Awrupada almannar belän franśuzlar, şulay uq franśuzlar belän inglizlär ğomer buyı suğışıp tordılar, äle urtaq däwlät qoralar. Şulay uq bez dä kiläçäktä ..."

Fäwziyä xanım: "Kem belän berläşik?"

Ali ağa: "... törle törki xalıqlar häm soñğa ägär dä bezneñ şartlarıbıznı, bergä êşläwne, toleransnı qabul itsälär, urıslar da, Törkiyäne dä, İrannı da ber arağa alıp, Awraziya belän berlekkä kitü. Bez Awraziyağa barırğa tiyeşbez. Ber üzebez genä: tatarlar, başqortlar ayırım yäşi almıybız. Ul xıyal ğına.

Qızğanıçqa qarşı, prezident apparaturasında da millätçelekkä qarşı bulğan keşelär bar, elementlar bar."

Fäwziyä xanım: "Xaq äytäsez, Ğali abıy. üzara anda qarşılıq, köräş bik köçle, ämma läkin sezneñ bik ziräk aqıllı süzegez buldı: vöcdanığız belän köräşegez, ber-beregez belän köräşmägez, digän. Monı, älbättä, bayraq itep alırğa kiräk bu
süzlärne. Ämma läkin menä şul ayaq çala torğan keşelär, kübräk şular bezgä qomaçaw itä. Kübräk aqıl iyälärenä şular qomaçaw itä, irek birmilär bezgä êşlärgä. Ämma läkin cılap utıru - köräş êşe tügel inde. Ğayaz İsxaqilarğa, Sadri Maqsudilarğa da irek birmägännär. Bügen närsä êşläsäñ, şunı êşlä milläteñä häm yaxşı itep êşlä. Menä şul deviz bulırğa tiyeş."

Ali ağa: "Passiv qarşılıq kürsätü. Ul da bayä äytkänem kebek, qulğa mıltıq alıp tügel. Alar quşmıy ikän, mäsälän, yazunı tıydılar latin alfavitın. Üzara anı tuqtata almıylar, üzara yüri latin älifbasın öyränep, kirilliśadan waz kiçärgä.

Dönya tatar ligasınıñ wazifası - tatar milli mäs'äläsen, bäysezlek yäisä bäysezlek bulmasa azatlıq mäs'äläsen böten dönyağa tanıtu. Annan soñğa Mäskäwneñ tatar xalqınıñ mädäniyäten yuq itärgä mataşu cinayäten böten dönyağa faş itü törle kanallar belän. Häm dä böten yäş’lärgä, mondağılarğa ğına tügel. Êçke häm tışqı doşmannar törle intrigalar, ällä närsälär, ğaybätlär taratıp toralar. Zinhar, alarğa qolaq salmağız. Milli xäräkät normal’ räweştä baraçaq. Êt örer, büre yörer."

Milli xäräkätneñ idealist äydäp baruçısı, Bötendönya tatar ligasınıñ berençe qoruçı başlığı märxüm Ali ağa Aqışnıñ 2003nçe yılnıñ soñğı ayında Änkarada bulıp uzğan 2 nçe törki dönya xatın-qızlar qorıltayında qatnaşqan tatar delegatları belän ütkärgän oçraşudan yazdırıp alınğan yazmanı TAWIŞ UYNATQIÇINNAN tıñlıy alasız.



Bäyläneşle xäbärlär