Törkiyä, Germaniya, Awrupa: qaya barabız?

Kön tärtibe 31

Törkiyä, Germaniya, Awrupa: qaya barabız?

Törkiyä Cömhüriyäte ilbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalınnıñ “Törkiyä, Germaniya, Awrupa: qaya barabız?” isemle mäqaläsen täqdim itäbez:

“Törkiyä häm Awrupa arasında ışanıç, ike yaqlı mänfäğät (mänfağat’), tigezlek häm xörmätkä nigezlängän mönäsäbätlär mömkin häm zarur. Töreklär, almannar häm awrupalılar kim digändä härkemneñ canın yandıraçaq irraśional’ totışlardan häm cawapsız säyäsätlärdän taypılu öçen bik tırışırğa mäcbür.

Törkiyädä aprel’ ayında ütkärelgän referendumnan aylar êlek başlanğan häm berniçä ay däwam itkän kiyerenkelektän soñ İlbaşı Räcäp Tayyip Ärdoğan Törkiyä-Awrupa Berlege mönäsäbätlärendä yaña säxifä açu öçen uzğan may ayında Bryussel’dä Awrupa Berlege liderları belän söyläşülär ütkärde. Ärdoğan ayıruça ike yaqlı mönäsäbätlärdä yaña yuldan baru öçen Gamburgtağı G20 yuğarı därcäle oçraşuı waqıtında da Germaniya kanślerı Angela Merkel belän ber rättän Awrupa liderları belän küreşep söyläşte. Läkin härkem yaña häm tağın da uñay atmosferanıñ xasil buluın kötkän çaqta Germaniya Tışqı êşlär ministrı Sigmar Gabriel uzğan atnada Törkiyägä qağılışlı säyäsätkä zur üzgäreş kertülären belderde. Mondıy üzgäreşkä ni öçen kiräk buldı soñ?

Yaqın waqıtta barlıqqa kilgän ike waqiğa (waqıyğa) şuşı säyäsät üzgäreşeneñ ixtimal säbäbe bularaq telgä alına. Berençese, ber alman watandaşınıñ Törkiyädä qanunsız xäräkät räweşlären başqaruı raslawı belän qulğa alınuı. İkençese isä, Törkiyäneñ xäzerge waqıtta ütkärelüçe “Gülänçe” terror oyışması (FETÖ) tikşerüe qısalarında Törkiyädä êşçänlek başqaruçı alman şirkätlärenä qarata soraştıru başlatuı raslawı. Xätta Germaniya xökümäte alman watandaşlarınıñ häm şirkätläreneñ Törkiyädä ışanıç astında bulmawın alğa sörä. Böten bu raslawlar nigezsez.

Alman yäisä başqa çit il watandaşlarınıñ Törkiyägä kilüe yäki Törkiyä belän êş başqaruına qarata bernindi yanaw täşkil itmi. Telgä alınğan alman watandaşınıñ qulğa alınuı waqiğası (waqıyğası) isä xoquqi ber barış häm barı tik mäxkämälär soñğı xökemne biräçäk. Ayıruça teläsä qaysı ber räweştä soraştıru-tikşerüe ütkärelgän yäisä maqsat itep alınğan alman şirkätlärennän torğan qara isemlek tä yuq. Xäzerge waqıtta Törkiyädä 7 meñ tiräsendä alman şirkäte êşçänlek alıp bara häm bolardan qayberäwläre yaqınça ber ğasır buyı Törkiyädä êş başqara. 15nçe iyül’ tüntäreleş kereşüennän soñ ber genä dä xätta çit il şirkäte yabılmadı yäisä xaqında tikşerü açılmadı. Yabılğan yäki konfiskaśiyälängän şirkätlär barı tik “FETÖ” çeltäreneñ öleşe bulğannarı.

Törek-alman mönäsäbätläre nigezle uzğanlıqqa iyä häm xäzer şuşı bağlanışnı özü öçen xaqlı ber säbäp yuq. Yözmeñnärçä alman watandaşı, turistı häm êşmäkäre Törkiyädä här yıl bernindi awırlıq belän oçraşmıyça bulıp kitä. Öç millionnan kübräk törek keşese Germaniyada watandaş yäisä yäşäw röxsätenä iyä. Qaysı yaqtan ğına qaralmasın, bu keşelärne yanaw bularaq kürü öçen säbäp yuq.

Kanśler Angela Merkel citäkçelegendä soñğı un yıl êçendä wazıyfağa kilgän alman xökümätläre Törkiyäneñ Awrupa Berlegenä tulı äğza buluına qarşı çığuların açıq itep belderep kildelär. Fäqät moña qaramastan Törkiyä Germaniya belän törle däräcälärdä êşlärgä däwam itte. İntegraśiya häm assimilaśiya, mädäni plyuralizm häm Süriyä suğışı kebek kileşmäwçän başqa mäs’älälär dä bar. Şulay da böten şuşı üzgäleklärgä qaramastan Germaniya liderlığında tözelgän Törkiyä-Awrupa Berlege möhacirlek kileşüe Süriyädän häm töbäktän Awrupağa bulğan qaçaq ağımın tuqtatuğa öleş kertte. Ayıruça iqtisadi êlemtälär dä tirbälenüçän waqıtlarda yaxşı bardı.

Läkin Germaniyanıñ 16nçı aprel’ referendumı belän bäyle poziśiyası syurpriz xäräkät buldı. Ministrlar belän bergä xakimiyättäge “Ğadälät häm qalqınu” partiyäsenä äğza törek säyäsätçeläreneñ Germaniyada yäşäwçe törek saylawçıları belän oçraşuınıñ tıyıluı bernindi mäğnä çağıldırmadı.

Tiskäre tawış kampaniyasın alıp baruçılarnıñ küp sanda programma ütkärüenä röxsät birelgän bulsa, töp qanun reformasın yaqlawçılarğa şuşındıy uq irek mäydanı tanılmadı. Alman mediası häm säyäsätçeläre Törkiyädä cıyılu, cıyın ütkärü iregenä qağılışlı şiqayätlären beldersä, üzläre üz illärendä Ärdoğannıñ törek watandaşları häm watanpärwärlär belän tınıç cıyılış ütkärüenä röxsät birmädelär.

Tağın da naçarraq bulğanı – qanunsız terror oyışması “PKK”nıñ bilgele ber töp bülekçäläre barı tik tiskäre tawış kampaniyasın yaqlaw öçen genä tügel, ber ük waqıtta “PKK”nıñ ideologiyasın häm terror êşçänlegen legal’läşterüneñ propagandasın yasaw öçen dä mitinglar häm zur zallarda cıyılışlar oyıştırdı.

Monnan tış Törkiyädä üzläre xaqında saq astına alınuı qararı bulğan unnarça “FETÖ” şöbxälese Germaniyağa qabul itelde.

Xäzer isä alman xökümäte bu wazğiyätne Awrupanıñ qalğan öleşenä alıp baraçağın belderä, yäğni Germaniya köçen başqa Awrupa illäreneñ Törkiyägä qarşı xäräkätkä küçüe öçen qullanaçaq. Bu çınnan da aqılğa turı kilä torğan ber säyäsätme? Bu aqılğa sıymaslıq totıştan barı tik Törkiyäneñ genä zarar küräçägen isäplilärme? Germaniya NATO berlektäşe häm Awrupa Berlegeneñ namzät ile bulğan Törkiyägä qarşı açıq doşmanlıq alıp barğan, töp üzençälege şuşı doşmalıq bulğan “PKK”, “FETÖ” häm başqa törkemnärneñ barlığı xaqında Törkiyäneñ legal’ iminlek borçılularına äle tağın küpme waqıt kürmämeşkä salınaçaq? Germaniya yäisä başqa ber il ägär Törkiyä Germaniyağa qarşı ayawsız räweştä häm däwam itüçe höcümnär yasawçı küp sanda antialman keşesenä yäisä oyışmasına röxsät birsä ide, nindi reakśiya kürsäterlär ide?

Şunısı anıq bilgele: Germaniyada aldıbızğa sentyabr’ ayında uzaçaq saylawnıñ böten şuşı bulıp uzğannarda role bar. Törkiyägä qarşı populizm üze belän bergä alqış, iğtibar häm tawış alıp kilä. Awrupadağı qayber säyäsi dairälär közgedä üzlärenä qaraw häm üz küreneşläre belän xisaplaşudan qaçu öçen Törkiyäne problema bularaq qullana.

Ämma şuşı ğadi çınbarlıq belän oçraşuıbız kiräk: Törkiyäne bezdän bulmağan çit-yat ilgä, doşmanğa äyländerü - Awrupadağı säyäsi forsatçılarğa häm çiktän tış uñçı rasaçılarğa qısqa waqıtlı qazanışlar kiterergä mömkin. Fäqät bu wazğiyät ni Awrupanıñ üz problemaların xäl itär, ni dä kiläçäk öçen säyäsi häm äxlaqi yul kartasın täqdim itär. Barı tik, ber yaqtan, Törkiyä häm Awrupa häm, ikençe yaqtan da, İslam häm Könbatış cämğiyätläre arasındağı mönäsäbätlärgä zıyan kiterüçe ışanıçsızlıq toyğısın arttırır.

Tigezsezlek, ğadälätsezlek, terrorçılıq, çitläşterü häm ışanıçsızlıq kebek çişeleşe dönyaküläm urtaqlıqnı häm añlayışnı zarur qılğan global’ awırlıqlar yäşängän çaqta bu barış kire qağılırğa tiyeş. Törkiyä häm Awrupa arasında ışanıç, ike yaqlı mänfäğät, tigezlek häm xörmät nigezendä mönäsäbät mömkin häm kiräkle. Töreklär, almannar häm awrupalılar axır çiktä härkemgä zıyan kiteräçäk irraśional’ totışlardan häm cawapsız säyäsätlärdän taypılu öçen tırışırğa tiyeş.”



Bäyläneşle xäbärlär