Śivilizaśiyäbezneñ axırımı?

Kön tärtibe 28

Śivilizaśiyäbezneñ axırımı?

Aztek, İnka, Maya häm başqa śivilizaśiyälärneñ belemdä häm texnologiyädä ireşkän alğarışları här kön yaña açışlar belän bilgele bula. Arxeologik qazılmalar häm bu qazılmalarda tabılğan materiallar, dokumentlar östendä başqarılğan êşçänlek tögäyenläşkän sayın bügenge śivilizaśiyanıñ mirasçıları bulğan bezne ğacäplänü êçendä qaldıra.

Möxändislek-injiniring, astronomiya häm tıyb-mediśina ölkäsendä ireşelgän qazanışları ışanmaslıq däräcädä. Tormışnıñ şaqtıy ölkäsendä barıp ireşkän yuğarı däräcälärenä bügenge köndä dä xätta bez ireşmägänbez. Bigräk tä matematikada, geometriyada häm astronomiyädä bügenge ğalimnärne ğacäpländererlek alğarışlarğa ireşüläre kürenä.

Ğaläm-kosmos, galaktika, planetalarnıñ urını häm yıraqlığı belän bäyle bularaq yasalğan êşçänlek bügenge texnologik cihazlarnıñ yärdäme belän genä başqarıla alına. Aradan uzğan meñnärçä yıllarğa qaramastan bügenge belem ireşkän däräcäne niçek uzğannarı älegä bilgelänä alınmağan.

Ğalimnär ütkärgän başqa ber êşçänlek isä şuşı iskitkeç śivilizaśiyälärneñ niçek itep yuqqa çığuı belän bäyle.

Keşelek dönyası bügen dä xätta xäyran qalğan bu śivilizaśiyalärneñ häm texnologiyalarnıñ niçek itep yuqqa çığuına qağılışlı anıq ber mäğlümat älegä yuq. Qayber tezislarğa kürä, kümäk ülemnärgä säbäp bulğan xastalıqlar bu śivilizaśiyälärne yuqqa çığarğan.

Başqa ber raslaw isä, quldağı mäğlümatlärgä nigezlänep, bu śivilizaśiyälärneñ cimerüçe suğışlar näticäsendä yuqqa çığuı belän bäyle.

Minemçä, ikençe tezis tağın da raśional’ kebek toyıla. Häm bu tezislarğa qağılışlı dälillär dä bar.

Nigezdä keşelek dönyasınıñ soñğı 200 yıllıq tarixına qarağan çaqta bu tezisnıñ tağın da döresräk buluın uylarğa mömkin.

Särmayäneñ, kapitalnıñ berekmäse häm cäyelüe, Berençe häm İkençe Bötendönya suğışlarında un millionnarça keşeneñ küpläp üterelüe bu mäs’älädä bezgä fiker birergä mömkin. Qızğanıç, bügen keşelärneñ ataları yäşägän ul facigälärdän, dramalardan, yuqqa çığaruçı ülemnärdän sabaq almawların borçılıp küzätäbez.

Tirä-yağıbızğa qarağan çaqta dönyanıñ här yağında qoral säwdägärläreneñ bäyräm itüen küräbez. Hiç uylanılmağan ildä kötelmägän qoral satuçısınıñ küreneşe belän oçraşu – monnan arı ğadäti xälgä äylände.

“Keşelek öçen” kebek olı, izge maqsatlar belän êşläwçe, suğış häm fäläqät töbäklärendä ixtıyacı buluçılarğa qulın suzğan illär ber mizgeldä terrorçılıqnıñ yaqlawçılarına äylänä.

Dönyanıñ här urınına din, ıruğ yäisä däwlät idarä räweşenä ayırıp qaramıyça böten afättän zıyan kürüçelärgä yärdäm öçen aşıqqan humanitar yärdäm oyışması ber mizgeldä şaytanlaşa ala.

Mäsälän, ber qatil (qatıyl’) xakim mädäniyätkä iyä keşelärne ütergän çaqta terrorçı dip atala. Şul uq waqıtta xakim mädäniyät äğzase ber şäxes ğibadätlären tögälläp, mäçettän çığuçılarnı olı yäş’täge, xatın-qız, balaçağa dimiçä ütergän çaqta ul “yalğız büre” bula ala.

Häm bügen şul uq xakim köçlär terrrorçılıqqa yärdäm itüdä gäyeplägän illärgä un milliardlarça dollarlıq qoral satqannan soñ alarnı şuşı qara isemlektän çığara.

Dönyanıñ iñ tınıç, läkin şuşındıy uq däräcädä säwdädä täêsirle rol’ uynağan töbäklärdä terrorçılıq êşçänlege ber mizgeldä xasil bula.

Yäisä xakim ilneñ terätüenä baş iymägän oçraqta ber mizgeldä şähärläregezdä, utrawlarığızda küpläp terrorçılar xasil bula, Filippinnär – bügen iñ anıq misalı bularaq tora.

Dönyanıñ kön’yağınnan tön’yağına qadär här cirdä qorallar cıyıla. İñ üterüçe qorallarnı cıyu yarışına kergän böten xakim köçlär. Texnologiyağa häm qullarındağı kapitallarına ışanıp, dönyanı ut xälenä äyländerä.

Häm bez, sanaq uyınına qarağan kebek şuşı tilelekne küzätep torabız häm ber närsä dä êşli almıybız.

Belep belep aşığıç adımnar belän dönyavi qiyämätkä taba barabız.

Ğalimnär yasalma baş miyen yasağanda keşelär: “Robotlar kontrol’ne üzlärenä alıp, keşelekneñ axırın kiterä alırmı?” dip soraw birälär.

Bu ixtimal mömkinsezlekkä yaqın ber wazğiyät. Çönki yasalma bay miyenä “motiv” birü bügenge häm aldıbızdağı ğasırlarnıñ texnologiyası belän mömkin kebek kürenmi. Qızğanıç, köç xakimiyäteneñ qomsızlığı belän aqılın cuyğan keşelär bezneñ śivilizaśiyäbezneñ axırına säbäp bula ala.

Bügen bez İnkalarnıñ, Mayalarnıñ śivilizaśiyälärenä kilep citkän wazğiyättä. Genetikada häm biologiyädä aqıl almaslıq däräcädä alğarışlarğa iyä.

Bu uñışnı tağın da urtaqlaşuçan dönyanı buldıru öçen qullanu urınına üz törebezne üterü, êkspluataśiyäläw häm xakimiyätebezneñ astına alu öçen qullanabız.

Bügen böten illärneñ ber yıllık saqlanu çığımnarınıñ küläme belän dönyadağı açlıq häm fäqirlek problemasın beterep bulaçağın belä idegezme?

İnkalar, Azteklär, Mayalar häm başqa śivilizaśiyälärne tözüçelärneñ gennarın yörtäbez. Yäğni alarnın onıqları bez.

Şaqtıy ölkädä babaylarıbıznıñ däräcäsenä barıp citmägän bulsaq ta, qomsızlıq häm êgoizmnıñ äsire bulıp, śivilizaśiyäbezne ülem caylanmasına äyländerüdä, qızğanıç, uñışlı bulaçaq kebek kürenäbez. Qaraşımça, atalarıbız da un meñnärçä yıl êlek śivilizaśiyälären üz qomsızlığı häm êgoizmnarına qorban itkän. Çönki alarnıñ gennarı belän bezneñ gennarıbız ber ük.

Ärdal Şimşäk



Bäyläneşle xäbärlär