“Ximik qoral bulsa da bulmasa da Süriyä ülä”

Kön tärtibe 16

“Ximik qoral bulsa da bulmasa da Süriyä ülä”

Törkiyä ilbaşı idaräse süzçese İbrahim Qalınnıñ “Daily Sabah” gazetınıñ 11 nçe aprel’ sanında basılıp çıqqan “Ximik qoral bulsa da bulmasa da Süriyä ülä” isemle  mäqaläse

 

Äsäd rejimı ximik häm başqa ğadäti qorallar belän süriyäle xatın-qızlar häm balalarnı ütergändä bezneñ keşelegebez dä ülep bara.   2012 nçe yılnıñ dekabr’ ayında AQŞnıñ ul waqıttağı ilbaşı Barak Obama Vaşingtonda saqlanu universitetında yasağan çığışında “Äsäd häm anıñ ämerendäge zatlarğa şunı äytergä telim : dön’ya sezne küzätä” digän ide. Bu Äsäd rejimınıñ ximik qoral qullanu ixtimalına qarşı ber kisätü ide.Mondıy höcüm 2013 nçe yılnıñ 21 nçe avgustında tormışqa aştı. Höcümdä kim digändä 1500 keşeneñ ğomere özelde. 5 yıldan soñ isä Äsäd yaqın tarixta qaysı da bulsa ğayeple keşedän tağın da kübräk  keşe üterüçe buldı. Äsäd monı häm ximik, häm ğadäti qorallar belän dön’ya bu waqiğalarnı küzätep torğanda tormışqa aşırdı.

 

2017 nçe yılnıñ 4 nçe aprelendä Han Säyhunğa oyıştırılğan ximik höcüm isä Äsäd rejimınıñ küpläp üterü säyäsätläreneñ barı tik soñğı bülege ide. Berläşkän Millätlär Oyışması sannarnıñ döreslegen tikşerü mömkin bulmağanğa kürä Süriyädäge ülemnärne sanawnı tuqtattı. BMO 21 nçe ğasırnıñ iñ qanlı suğışın tuqtatuda ber-ber artlı uñışsızlıqlarğa duçar buldı.
 

Ağımdağı yılnıñ 22 nçe fevralendä dön’ya kürgän “Amnesty International”xisabına kürä ,2016 nçı yıl azağına qadär Süriyädäge bäreleşlärdä 300 meñnän kübräk keşeneñ ğomere özelgän. Fäqät’ Äsäd rejimı köçläre häm anıñ ämerendä bulğan suğışçılar ütergän keşe sanı tağın da kübräk.Alarnıñ sanı 600 meñ tiräse dip uylanıla. Jeneva söyläşüläre dä, Astana barışı da Süriyädäge rejimnı üz keşelärenä qarata ximik häm başqa qorallar qullanudan tuqtata almadı.

 

Ximik qorallar, miçkäle bombalar häm minomyet atışlarına duçar bulıp ta isän qala alğan millionnarça keşe qaçaqqa äwerelde, üz ilendä yortsız-cirsez qaldı. Yuğarıda telgä alınğan “Amnesty” xisabı BMOnıñ qaçaqlar yuğarı komissariatı mäğlümatlarına nigezlänep 2011-2016 nçı yllarda Süriyädän 4 milion 800 meñ keşeneñ qaçıp kitüen , barı tik 2016nçı yılda ğına da 200 meñ keşeneñ qaçaqqa äwereleüen belderde.Şulay uq älege däwerdä yartısın balalar täşkil itkän 6 million 600 meñ keşe isä Süriyä êçendä yortsız-cirsez qaldı.


Meñnärçä süriyäle Urta diñgez häm Ägäy diñgezlärendä ülde. YUNİSEF beldergänçä, 8 millionnan kübräk süriyäle bala aşığıç yärdämgä moxtac.


Han Säyhun ximik höcümenä AQŞnıñ reakśiyäse döres yünäleştä häm barı tik süzdä genä qalmıyça êşkä kereşkän kisätü ide.Ütergeç ğamällären däwam itterülären häm humanitar krizisnıñ arta baruın küz uñında totqanda  AQŞnıñ bu reakśiyäse suğışnı tuqtatırğa da ,Süriyä xalqın saqlaw öçen dä citmäyäçäk. AQŞnıñ cawap qaytaruınnan soñ  Äsäd rejimınıñ qabat ximik qoral qullana almayaçağı bäxäsläşeläçäk räweştä dörester.Fäqät’ ximik qorallarğa iğitibarnı yünältü nigezdä bu rejim öçen yäşeren märxämätter. Çönki rejim bu wäzğiyätne şulay añlıy: ğadäti qorallar belän başqarğan xärbi cinayät’lärne däwam itterä ala , çönki dön’ya barı tik ximiq qorallar qullanğanda ğına êşkä kereşä.

 

Bu humanitar wäzğiyät’ säyäsät häm iminlek ölkälärendä zur yuğaltuğa säbäp buldı. Yaqın tarixtağı ber genä bäreleş tä Süriyädä bu qadär totrıqsızlıq barlıqqa kitermäde. Süriyä krizisınıñ ildä yäisä yaqın kürşe, çiktäş illäre belän genä çiklänep qalaçağı turında uylawçılar tulısınça yalğışa. Bu - regional’ säyäsätne ağulawçı häm global’ köç tigezlegen bozuçı suğış.

 Älege suğış bolay da zäğif’ häm uñışqa ireşä almağan däwlätlärneñ tağın da köçsezlänüenä säbäp bula. Ğiraqtan Livanğa häm anıñ da ar’yağında mäshäb kiyerenkeleklären arttıra , global qaçaq krizisın köçäytüne däwam ittera häm Awrupada çit keşegä qarata doşmanlıq häm rasaçılıqnıñ artuına säbäp bula. “Äl Qaidä” häm “DEAŞ” terrorçıları öçen üsü ,kiñäyü urını bulıp qala bira. 3 yıl êlek Süriyädä “DEAŞ” digän närsä yuq ide. Süriyä suğışı häm Ğiraqtağı daimi totrıqsızlıq “DEAŞ”nı kiterep çığardı.



Süriyädä xäzerge wäzğiyättän çığıp qarağanda çişeleş tabu ciñel tügel. Rejimnı yaqlawçılar AQŞ rejimnıñ hawa bazasın bombaladı dip monnan soñ yärdämnären tuqtatmayaçaq. Äsäd dä wazıyfasınnan kitü turıdağı çaqırularğa qolaq salmayaçaq. Äsädneñ isäpläwlärenä kürä üze suğışta qazana häm monıñ säbäbe barı tik Rusiya,İran häm Hizbullahnıñ yaqlawın alu tügel, qarşında qararsız häm  köçsez xalıqara koaliśiyanı kürüe. 

 

Törkiyäneñ Süriyädä imin,ışanıçlı töbäklär buldıru täqdime meñnärçä keşene qotqara alır häm soñğı 3 yııldağı ximik höcümnärne totqarlıy alır ide. Ämma bu täqdimne ike yaq ta işetmämeşkä sabıştı. Törkiyädä xäzerge waqıtta yaqınça 3 million sıyınuçı bar.Törkiyä Süriyädä un meñnärçä keşegä humanitar yärdämne däwam itterä.

 

Şöbxäsez “DEAŞ”qa qarşı köräş däwam itärga häm oyışma yuqqa çığarılırğa tiyeş. Süriyä suğışınıñ ikençe canwarı bulğan Äsäd rejimına küz yomıp qalu äxlaqi skandal häm säyäsi fäläkätter. 10 nçı aprel’dä İtaliyada ütkärelgän G-7 illäre cıyılışında Rusiyäneñ Süriyä bäreleşenä qarata totışın üzgärtüe häm Äsäd rejimına yaqlaw kürsätüne tuqtatırğa künderü kiräklege turında urtaq totış belderelde. 


Dön’ya anı küzätep torğanda Süriyä ülä. Äsäd rejimı ximik häm başqa ğadäti qorallar belän süriyäle xatın-qızlar häm balalarnı ütergändä bezneñ keşelegebez dä ülep bara.  

 

 

 

 



Bäyläneşle xäbärlär