د ترکیې له نظره منځنی ختیځ

پدې خپرونه کې  د سپټمبر په ۲۵ مه  عراق په شمال کې د کوردانو د فدرالي ادارې لخوا د خپلواکۍ په بهانه  د ترسره شوي  غیرې قانوني او نامشروع  ټولپوښتنې او د نړۍ او عراق مرکزي حکومت  غبرګونونو ته لنډه کتنه کوو.

د ترکیې له نظره منځنی ختیځ

 

پدې خپرونه کې  د سپټمبر په ۲۵ مه  عراق په شمال کې د کوردانو د فدرالي ادارې لخوا د خپلواکۍ په بهانه  د ترسره شوي  غیرې قانوني او نامشروع  ټولپوښتنې او د نړۍ او عراق مرکزي حکومت  غبرګونونو ته لنډه کتنه کوو.

لکه څرنګه چې پوهیږۍ  د عراق مرکزي حکومت  د ټولپوښتنې نه  سمدلاسه وروسته  د کوردانو د فدارالي ادارې نه  د ټولپوښتنې د لغوه  کولو  غوښتنه وکړه. د کوردانو ادارې  د عراق په ټولو خبرداریو  غوږونه  ټپ کړي وو ترڅو  عراق  مرکزي حکومت  د پوځي ګام اوچتولو ته  مجبور شو.

د ترکیې د اتاترک پوهنتون  د نړۍوالو اړیکو د څانګې  محقق ډاکټر جمیل دوغاچ ایپک  د مسلې په اړه ارزونې کړي چې ستاسې پام  ورته رااړوم.

وقفه

د عراق مرکزي  حکومت  د کوردانو د فدرالي ادارې لخوا د خپلواکۍ په بهانه  د ترسره کړې  نامشروع  ټولپوښتنې نه وروسته  لومړی  د نوموړی  ټولپوښتنې د لغوه کولو په خاطر  خبرداری ورکړ او وروسته يي په عملي ګامونو اوچتولو پیل وکړ. د عراق مرکزي حکومت غواړي چې  د کوردانو فدرالي اداره  په عراق په ۲۰۰۳ کال کې د امریکا  د یرغل نه د مخکې  پولو ته  ستانه کړي.

راځۍ چې  لومړی  دا خبره  وڅیړو چې  د عراق په شمال کې د کوردانو فدرالي ادارې  د خپلواکۍ  او د عراق د مرکزي حکومت نه د جلا کیدو  خوب او خیال له کومه  کړ.

لکه څرنګه چې پوهیږۍ  په عراق کې د داعش ترهګرې ډلې پیدا کیدو  د بغداد مرکزي  حکومت  ډیر زیاته  ضعیفه کړ. د کوردانو فدرالي ادارې بیا  ددې فرصت نه په استفادې سره  په اساسي قانون کې ورته د ټاکل شوو پولو نه  سرغړونه وکړه او خپلې پولې يي پراخه کړې.

د کوردانو فدرالي اداره  د ترکمنانو ښار  کرکوک  د خپل کنټرول لاندې راوسته  او په یو زیات شمیر نورو  جنجالي سیمو کې هم  خپل ځواکونه ځای په ځای کړل. د عراق په شمال کې د کوردانو د فدرالي ادارې مشر  مسعودي برزاني  د عراق د مرکزي حکومت د ضعف نه په استفادې سره  خبره  تر خپلواکۍ  راکاږله.

همداشان  کوردانو  د داعش ترهګرې ډلې پر خلاف د مبارزې په بهانه  د نړۍوالې ټولنې  په مرسته  د سینجار ښار نه نیولې حانیکین  پورې  دا لویه  سیمه  د خپل کنټرول لاندې راوسته.

کوردانو ادارې چې کومې سیمې د داعش نه ونیولې  هغه يي په خپله خاوره کې  ګډې کړې او اعلان وکړ چې دا سیمې به  چاته  پرنږدي. همداشان  په پای کې بیا  د خپلواکۍ  په خاطر د ټولپوښتنې پریکړه وکړه  او د سپتمبر په ۲۵ مه نيټه يي ټولپوښتنه وکړه.

د ویلو ده چې  د عراق د مرکزي حکومت سربیره  ترکیې، ایران، امریکا او ټولنې نړۍ  ددې تولپوښتنې سره  سخت مخالفت  اعلان کړ خو  دوی  د ټولپوښتنې نه لاس وانخیست.

په ځانګړې توګه د کوردستان ډیموکراتیک  ګوند  او د هغوې  پلویانو  په سر  د خپلواکۍ  هوا ولګیده  او په جشنونو  يي لاس پورې کړ.

د عراق مرکزي  حکومت  د کوردانو ادارې ته لومړی  په پرله پسې  ډول  خبرداری ورکړ او غوښتل يی  چې د حقوقي لارو څخه  دوې ددې اقدام نه لاس په سر کړي.

پدې چوکاټ کې په ترکیه او ایران کې  پرله پسې غونډې وشوې  او په غونډو کې د عراق د مرکزي حکومت نه د  پوره ملاتړ  پریکړه وشوه.

ددینه وروسته د عراق حکومت  د خبرداریو پر ځای عملي ګامونو په اوچتولو پیل وکړ. د عراق حکومت  د فعلي مداخلې  ګواښ وکړ  خو  کوردانو  په مقابل کې ګواښ وکړ. پیشمرګه ځواکونو  وویل چې د وینې تر وروستي څاڅکې  پورې به  د مرکزي حکومت پر خلاف مبارزه وکړي. خو کله چې د عراق  حکومت  عسکري مداخله پیل کړه  پیشمرګه ځواکونو په تیښته پیل وکړ. د عراق مرکزي حکومت ځواکونو د ۲۴ ساعتونو په دننه کې  د کرکوک په ګډون  یو زیات شمیر سیمې  ونیولې او د مرکزي حکومت بیرغ يي پرې وځوړو.

عراقي ځواکونو د برزاني  عکسونه  او د فدرالي ادارې  ټول سمبولونه  وشلول او د خپلو لاندې کړل.

برزاني چې غوښتل  کرکوک ښار د خپلې پلازمینې په توګه  اعلان کړي د څو ساعتونو په دننه کې  دا خوب او خیال په سمندر کې ډوب شو. د خپلواکۍ  خیالونه يي هم  په مځکه کې  خښ کړل.

د ویلو ده چې د عراق حکومت د کوردانو د وطنپالو ټولنې یووالي ګوند  سره په تفاهم  کې  د کرکوک ښار  تر خپل کنټرول لاندې راوست.

همداشان عراقي ځواکونو د کرکوک نه وروسته پاتې هغه سیمې چې پر سر يي  جنجال  روان  وو  هم  تر خپل کنټرول لاندې راوستې. عراقي ځواکونو د توزهورماتو او دیالا ښآرونه هم  ونیول.

د موصل ښار اړوند  د سینجار ښار يي هم  ونیو. همداشان عراقي ځواکونو د اکتوبر په شلمه نیټه  د اربیل او کرکوک ښارونو په لویه لار پروت  د ترکمنانو  کلی التن کوپرو او د موصل  ښار  لوی  بند يي ونیو.

عراقي ځواکونو په سیمه کې  د نفتو ټول کوهیان او تصفیه خانې هم ونیولې.

همداشان  عراقي ځواکونو  وړمه ورځ  د سوریې او عراق سرحدي  د رابعه  دروازه هم  ونیوله.

ددې سیمو د نیولو نه  عراقي ځواکونو  ۳ هدفونه درلودل. لومړی  د ترکیې او عراق  او د سوریې او عراق د پولو کنټرول ، د پطرولو د مهمو  کوهیانو نیول  او کنټرول  او د فدرالي ادارې واک  کمول وو.

د عراق په شمال کې د کوردانو فدرالي ادارې مشر  د خپلواکۍ په خاطر  د ټولپوښتنې پر مهال  د ترکیې او ایران  خبرداریو ته  غوږ کینښود. په خپلو وسله والو ځواکونو  او د لویدیځ په ملاتړ  يي ډیر زیات  باور  وکړ. برزاني  د سلیم عقل پر ځای د احساساتو نه کار واخیست.

د ویلو ده چې  ایران او ترکیه  د عراق د مرکزي حکومت نه پوره ملاتړ کوي. همداشان  داسې کومه نښه او نښانه هم  نه لیدل کیږي چې انقره  او تهران به  د عراق د مرکزي حکومت نه ملاتړ نه لاس واخلي.

حتا  په ډیرو نږدو کې به د ترکیې او عراق ترمنځه عسکري همکاریو کچه  لوړه شي.

که چیرې په عراق کې  روانو پرمخګتونو ته  لنډه کتنه وکړو  د ترکیې  ټولې غوښتنې پکې پوره شوې.

ټولپوښتنه لغوه شوه، د ترکمنانو ښار کرکوک  مرکزي حکومت تر کنټرول لاندې ونیو او ترکمنانو په راحت سره  ساه واخیسته.

د بله پلوه   ترکیې اعلان وکړ چې ددینه وروسته به د سرحدي دروازو په مسله کې په مستقیم ډول د عراق د مرکزي حکومت سره همکاري وکړي. همداشان  د سرحدي دروازو کنټرول به مرکزي حکومت ته وسپارل شي.

دلته  د ترکیې  یواځنی  هدف  کرکوک  ښار او د ترکمنانو  مسله نده. ترکیه  د پیشمرګه ځواکونو  تشه  د پ ک ک ترهګرو لخوا د ډکیدو له امله اندیښنه لري. د بله پلوه  پ ک ک  ترهګره  ډله  د روانو  پرمختګونو نه د خپل پروپاګند  په توګه استفاده کوي. دا مسله  پ ک ک  د سوریې سربیره  په عراق کې هم   قوي کیدو لامل ګرځي. خو که چیرې پ ک ک پدې هیواد کې قوي شي دا په د  عراق سربیره په سیمه کې نورو ستونزو ته  لار اواره کړي.

د همدې امله ترکیه مسله د ډیر نږدې نه تعقیبوي.  



اړوند خبرونه