Митинг, оппозиция жана бийликтин тили...

Глобалдык перспектива-49

Митинг, оппозиция жана бийликтин тили...

Глобалдык перспектива-49

Митинг, оппозиция жана бийликтин тили...

Арасында жол тартып бара жаткан ааламдашуу доору турмушубузду көп багыттуу түрдө өзгөртүүдө. Өтмүштө көп жылдарга сыйдырыла албаган өзгөрүүлөр, айлануулар кыска убакыт тилимине сыйдырылууга аракет кылынууда. Социолог Дэвид Харви, бул абалды «убакыт жана жер тыгыны» деп аныктаган. Бул мезгилде окуялар, карым-катнаштар, өзгөрүүлөр, айлануулар абдан ылдам агууда, адамзаттын бул ылдамдыктан башы айланууда. Узак аймактар жакындап, жакындар болсо алыстап жатат. Мурдатан билинбеген нерселер билинип, оңой эле билинген нерселер болсо билинбес абалга келүүдө. Ортега Гассеттин дагы белгилеп кеткени сыяктуу: «Өнүккөн цивилизация татаал проблема дегенди берет. Жана өнүгүү өскөн катышта туш болгон коркунуч дагы өсөт. Жашоо күнүгө дагы бир аз жакшы, дагы бир аз кооз жана мунун качылгыс жыйынтыгы катары дагы баш аламан, дагы татаал болууда».

 Анкарадагы Йылдырым Беязыт университетинин саясий илимдер факультетинин деканы, проф. др. Кудрет Бүлбүлдүн темага байланыштуу баамдоосун окуп жатасыздар.

Сөздү алып келгим келген жер салттык мезгилдерге караганда, мындан дагы башкача өздүктөр, маданияттар, мекемелер, уюмдар менен чогуу жашоого аргасыз болгон жеке кишилердин, топтордун, мекемелердин, мамлекеттердин, башкалары менен кандай тил/ сүйлөм жана позиция жагынан байланыш кура турганы боюнча маселе. Анткени салттык карым-катыштардын жок болушу, турмуштун көп багыттуу түрдө баш аламан абалга айланышы, ар башка өздүктөр менен бир жерде орун алышы белгисиздиктерди көбөйтүүдө. Бүгүнкү күндө глобалдык деңгээлде туш болгон четке кагуулардын, жек көрүүлөрдүн, обочолонтуулардын бир себеби да бетме-бет келген белгисиздик абалы болуп олтурат. Колдонулган тил же турум чындыгында жайдары убактарда дагы маанилүү. Бирок белгисиздик убагында башкаларына карата колдонула турган ыкма, тил жана турум, жекелик, топтук, мекемелик же мамлекеттер аралык карым-катыштардын формалынышында абдан таасирдүү болууда. Жайдары убактарда же билген убактарда жактырылган көп сандаган мамилелер, белгисиздик убактарында олуттуу түрдө шаштыны кетирүүдө.

Кандай тил/ сүйлөм/ позиция; митинг, оппозиция,бийлик?

Жеке кишилер, коомчулуктар, уюмдар, мамлекеттер катары чөйрөбүздөгүлөр менен, бизге окшогондор менен же бизден башкача болгондор менен кандай тил жана сүйлөшүүдө болушубуз  керек? Бул маселенин жообу катары айрым учурда биз туура көрбөгөн мамилелерди, сүйлөмдөрдү түшүнүктүү кылуу жагынан да маанилүү. Кийинки саптарда бул маселеге жеке кишилер жагынан токтоломун. Ал эми ортого салынган перспектива оңой түрдө коомчулуктар, уюмдар, мамлекеттер аралык карым-катнаштар жагынан да белгилүү катышта аныктоочу болуп эсептелет.

Адамдардын ортосундагы карым-катыштарда кандай турумда болуу керек? Аларга карата ар дайым каршы чыгуучу тил/ сүйлөм колдоносузбу? Ар дайым сындоочу ыкманы колдонуп «мырза оппозиционер» болосузбу? Же болбосо ким болсо дагы куруучу, түздөөчү карым-катнаш формасын (бийлик тили) колдоносузбу?

Эмне айткым келгенин катышкан бир жыйналыш боюнча түшүндүрө кетейин. Ислам өлкөлөрүнөн мурдагы министрлер, эл өкүлдөрү, даанышман адамдар катышкан жыйналышка чакырылган элем. Жыйналыш бир отелде, элге ачык эмес, жабык жыйналыш болчу. Ал эми баяндамалар абдан орчундуу темаларды камтыган эле. Ар бир баяндамачы трибунага чыкканда, араб тилинде абдан толкунданып сөз сүйлөп, зал дуулдап ураандар чакырылып жатты.

Сөз сүйлөө кезеги мага келгенде мындай түрдөгү сөз сүйлөдүм: «Ооба Ислам дүйнөсүнүн абдан кайгылуу, абдан күйдүрүүчү маселелери бар. Бирок бул жабык жыйналыш. Бул маселелерди сергек түрдө талкуулап, чечүүчү жол табышыбыз керек». Болжолдой алганыңыздай залды дуулдаткан сөз сүйлөөлөрдүн арасында тынчтанууга чакырган сөз сүйлөөм, жыйналышта эң аз кол чабуусу болгон баяндама болду.

Муну менен бирге бул жыйналыш мага үч түрдүү сөз сүйлөө тилин, үч түрдүү турумда болуу формасын үйрөттү. Биринчи тил/ сүйлөм/ турум көчө тили же митинг тили. Көчө тили убак-убак колдонулушу керек болгон абдан таасирдүү тил болуп саналат. Айрым убактарда митингдер, нааразылык акциялары максатка жетиш үчүн эң таасирдүү жолдордон бири болот. 15-июлда болгону сыяктуу айрым убакта башка эч бир ыкма менен берилбей турган билдирүү же турум жалгыз көчө тили менен бериле алат. Бирок көчө тили керек болгондо колдонулса таасирдүү тил болот. Тынымсыз көчөгө чакырып, көчө тили менен билдирүүсүн айтып куруучу жана туруктуу карым-катыштар/системалар өнүктүрүлө албайт. Маданий тереңдик, цивилизациялык байлык курула албайт. Сөз болгон жабык жыйналыштын тили митинг тили болчу.

Экинчиси оппозициянын тили. Оппозиция тили системанын ичинде калып, бир нерсени курууну максаттабастан, бир гана бийликти, башкарууну, чөйрөбүздөгү башкаруучу абалындагы адамдарды сындоо тили болуп саналат. Жолдоштук мамилелерде, мекемелердеги иштегендерден тынымсыз сыздагандар, чечүүчү жол иштеп чыкпастан тынымсыз сындоолорду айткан саясий партиялар буга мисал боло алат. Бир гана сындаган мамилелер, функциясы жок мамилелерден кулатуучу мамилелерге чейин жете алат. Чындыгында сындоолор чечүүчү жол сунушу менен бирге жасалганда же конструктивдүү болгондо кишилерди жана мекемелерди абдан өнүктүрөт.

Үчүнчүсү болсо бийлик тили. Кучагына тартуучу, куруучу, түзөтүүчү тил/сүйлөм/турумду камтыйт. Бул турум формасы бир гана саясий бийликтер үчүн эмес, жеке кишилер үчүн да сөз боло алат. Айрым адамдар башкалары менен митинг же сындоо тили менен эмес бийлик тили менен мамиле курат. Чөйрөсүндөгүлөрдү өзүнүн жүрүшүнүн бир формасы абалына келтирүү аракетине кирет. Жаштык жылдарында балким дагы реакциячыл, дагы оппозициячыл тилди колдонуусу туура кабыл алынышы мүмкүн. Анткени жаштык бираз тилибиздеги абдан сонун айтым менен «жаш уландык» жылдары болуп саналат. Бирок жаш илгерилеген сайын, макам жогорулаган сайын сизден дагы көп бийлик тили/ сүйлөмү/ туруму күтүлөт. «Таажы кийген баш оорлошот экен» дегендей, бир аз ойлонуп көрүңүз. Жашыңыз жетип белгилүү макамдарга келипсиз. Адамдар менен болгон мамилеңизде дагы деле митинг өткөрө тургандай элеп-желеп болуп жүрөсүз, же жыйынтыкка салымы болбогон аесуз оппозициячыл абалдасыз. Белгилүү бир жашка/ макамга жеткен адамдардан дагы оор басырыктуу, маселелерге усулга ылайык же токтоо жооп беришиңиз күтүлөт. Башкаларга карата куруучу, түзөтүүчү тил колдонуу, бул тилди колдонгон жеке кишилерге, коомчулуктарга, уюмдарга, мамлекеттерге ар дайым салым кошот. Адам карым-катнаштарында өзүңүздү жайгаштырган турумуңуз, сиз колдонгон тилге дагы түздөн-түз таасир этет.

Бул үч тилден тышкары белгилүү бир кызыкчылыкты көздөгөн, тынымсыз маңдайындагыны колдоого алган ооз көптүргөн тил бар. Бир нерсе өндүрбөгөнүнөн бул тилди тил катары карабаш керек.

Митинг жана оппозиция тили менен салыштырылганда, бийлик тили белгилүү жетилгендикти жана тажрыйбаны талап кылат. Бийлик тилин колдоно билиш үчүн белгилүү бир процесстен өтүш керек. Бийлик тили белгилүү жаңылыштыктардан сабак алып үйрөнүлө турган, өнүктүрүлө турган тил болуп саналат.

Анда сиз күнүмдүк турмушуңузда көбүн эсе өзүңүздү кандай турумга коюп, кайсы тилди колдонуудасыз?

Анкарадагы Йылдырым Беязыт университетинин саясий илимдер факультетинин деканы проф. др. Кудрет Бүлбүлдүн темага байланыштуу баамдоосун окудуңуздар.

 



Тектеш кабарлар