Τεμαχίζοντας το Ισλάμ: Διδάγματα από τον προηγούμενο αιώνα

Άρθρο του εκπροσώπου της Προεδρίας Ιμπραχίμ Καλίν στην εφημερίδα Daily Sabah

Τεμαχίζοντας το Ισλάμ: Διδάγματα από τον προηγούμενο αιώνα

Οι Μουσουλμάνοι, αντί να τρέφουν αντίπαλες ταυτότητες που δημιουργούν απόλυτες διχοτομίες  οι οποίες εύκολα χειραγωγούνται από βίαιους εξτρεμιστές, θα πρέπει να τοποθετήσουν τις εθνικές, εθνοτικές και δογματικές τους ταυτότητες σε ένα πλαίσιο ανώτερου ηθικού και ανθρωπιστικού υπόβαθρου που θα προστατεύει την εσωτερική ενότητα και συνοχή του Ισλάμ.

Το 1901, ο εκδότης του γαλλικού αποικιακού περιοδικού ‘Questions diplomatiques et coloniales’, Edmond Fazy, ρώτησε ορισμένους Ευρωπαίους ανατολιστές και αποικιακούς διοικούντες σε σχέση με το μέλλον του Ισλάμ τον επόμενο αιώνα. Δεδομένου ότι έχει περάσει λίγο παραπάνω από έναν αιώνα από τότε που πραγματοποιήθηκε αυτή η ενδιαφέρουσα δημοσκόπηση, κάποιες από τις απαντήσεις που δόθηκαν εκείνο τον καιρό παραμένουν και σήμερα αρκετά επίκαιρες.

Φανερώνουν αρκετά σε σχέση με την νοοτροπία εκείνης της εποχής στην Ευρώπη. Αλλά ταυτόχρονα ρίχνουν φως στις αυτοπροκαλούμενες πληγές του μουσουλμανικού κόσμου.

Ανάμεσα στους ανατολιστές ακαδημαϊκούς που απάντησαν στην ερώτηση του Fazy σχετικά με το μέλλον, ήταν ο Ούγγρος ακαδημαϊκός Ignac Goldziher, ο Γερμανός ανατολιστής Martin Hartmann και ο Γάλλος αραβιστής Edmond Douttée. Στις απαντήσεις που έδωσαν, ο καθένας τους επιβεβαίωνε τις βασικές υποθέσεις του κλασικού Οριενταλισμού και τα ευρωπαϊκά αποικιακά σχέδια του 19ου αιώνα, ότι το Ισλάμ είναι μονολιθικό, μια νεκρή παράδοση, ένας σάπιος πολιτισμός και ένας χαοτικός πολιτικο-πολιτισμικός κόσμος που χρειαζόταν μια «αποστολή εκπολιτισμού» μέσω απευθείας δυτικής παρέμβασης. Ο Joseph Massad παρέχει μια διεισδυτική ανάλυση και κριτική αυτής της προσέγγισης στο βιβλίο του «Islam in Liberalism» που εκδόθηκε το 2015 από το The University of Chicago Press.

Ένας εκ των όσων απάντησαν, ο Γάλλος ακαδημαϊκός ισλαμικής φιλοσοφίας και ιστορικός επιστήμης και θρησκείας, Bernard Carra de Vaux, ξεχωρίζει με την μαυρόασπρη ανάλυση και την ωμή του πρόταση. Η πρόβλεψη του Carra de Vaux σχετικά με το μέλλον του Ισλάμ κατά τον επόμενο αιώνα, συνδυάζει τους βασικούς παράγοντες της ακαδημαϊκής εμπειρογνωσίας και της αποικιοκρατικής αντίληψης. Ο πρωταρχικός στόχος της ανάλυσής του είναι να δείξει πώς να αποτραπεί οποιαδήποτε ενδεχόμενη απειλή προερχόμενη από τον πανισλαμισμό που είχε την υποστήριξη του Σουλτάνου Αμπντουλχαμίτ Β’ και ορισμένων διανοούμενων και ακαδημαϊκών της εποχής, ενάντια στην ευρωπαϊκή κυριαρχία πάνω στον ισλαμικό κόσμο. Ο Carra de Vaux παραδέχεται ότι το Ισλάμ θα μπορούσε να συμφιλιωθεί με τις δυτικοευρωπαϊκές αξίες της δημοκρατίας και του φιλελευθερισμού. Θεωρεί πως ο φιλελευθερισμός, και οτιδήποτε εννοεί με αυτό, «μπορεί να καθιερωθεί στο Ισλάμ και το έχει κάνει αυτό παλαιότερα, αποκτώντας την μορφή της ανοχής».

Η βασική έγνοια του Carra de Vaux ωστόσο, δεν ήταν να αναπτύξει μια θεωρία ισλαμικού φιλελευθερισμού ή φιλελεύθερου Ισλάμ, αλλά κυρίως να δείξει τους τρόπους διατήρησης και εμβάθυνσης της δυτικής κυριαρχίας πάνω στις μουσουλμανικές κοινότητες με τις πολιτικές και πολιτισμικές έννοιες του όρου. Η αποικιοποίηση απαιτεί χρόνο, υπομονή και ανακατάταξη των υποταγμένων υποκειμένων. Εάν η δύση θέλει να πετύχει στον πλήρη αποικισμό του μουσουλμανικού κόσμου, ο Carra de Vaux συνιστά ότι «πρέπει να διαιρέσουμε τον Μωαμεθανικό κόσμο και να σπάσουμε την ηθική ενότητά του, εκμεταλλευόμενοι την πολιτική και εθνοτική διαίρεση που ήδη υπάρχει στο εσωτερικό του». Θεωρούσε ότι θα πρέπει να δοθεί έμφαση στις πολιτικές, εθνικές και δογματικές διαφορές ώστε να «αυξηθούν τα εθνικιστικά αισθήματα και να ελαττωθούν εκείνα του θρησκευτικού κοινοτισμού».

Το συμπέρασμα του Carra de Vaux σε γενικές γραμμές είναι ότι μόνο καταστρέφοντας την εσωτερική ενότητα του Ισλάμ μπορεί ο ευρωπαϊκός αποικιοκρατισμός να πετύχει τον στόχο της ολοκληρωτικής επικράτησης. Με αυτό το πνεύμα διατυπώνει την επίσημη πρότασή του: «Με μία λέξη, πρέπει να τεμαχίσουμε το Ισλάμ. Τότε μπορούμε να εκμεταλλευτούμε τις αιρέσεις και τις (σουφιστικές) αδελφότητές του. Εάν εφαρμοστούν προσεκτικά, αυτές οι πολιτικές «θα αποδυναμώσουν το Ισλάμ, θα το ανησυχήσουν, θα το αναισθητοποιήσουν και θα το καταστήσουν για πάντα ανίκανο για την μεγάλη αφύπνιση».

Όποια και να είναι η αξία των προβλέψεων του Carra de Vaux, το θέμα είναι ότι η κληρονομιά του αποικισμού και της πολιτισμικής κυριαρχίας, όντως οδήγησε σε έναν τεμαχισμό του Ισλάμ και στην χειραγώγηση  της εσωτερικής του ποικιλομορφίας. Οι μουσουλμανικές κοινότητες, έχοντας χάσει την διανοητική και πνευματική τους συνοχή και διαιρεθεί ανάμεσα σε ένα ένδοξο παρελθόν και ένα μίζερο παρόν, ούτε διατήρησαν τις παραδόσεις τους, ούτε κατάφεραν να εκσυγχρονίσουν τους εαυτούς τους ώστε να μπορούν να είναι συμβιβάσιμοι με την κουλτούρα και τον πολιτισμό τους. Η αποικιοκρατία και ο πολιτισμικός ιμπεριαλισμός επιβεβαίωσαν ότι οι εσωτερικές διαφορές στον Μουσουλμανικό κόσμο, απέτρεψαν κάθε μορφή αφύπνισης που θα μπορούσε να έχει προκαλέσει και/ή να αναστατώσει τα σημαντικά σχέδια ισχύος της νέας τάξης στον κόσμο.

Ενώ θα πρέπει να αναγνωρίσουμε αυτό το επιβλαβές κληροδότημα της αποικιοκρατίας, θα πρέπει επίσης να κοιτάξουμε εσωτερικά και να ρωτήσουμε κατά πόσο ο Μουσουλμανικός κόσμος έχει συμβάλει οικειοθελώς στην τρέχουσα δυσχερή κατάσταση στην οποία βρίσκεται σήμερα. Πρώτα απ’ όλα, οι δογματικές εντάσεις μεταξύ Σουνιτών και Σιιτών Μουσουλμάνων έχουν προκληθεί από τις παρεμβάσεις των παγκοσμίων δυνάμεων στις Μουσουλμανικές χώρες, άλλα και ενισχύονται από τις μάχες για την εξουσία και τους πολέμους δια αντιπροσώπων μεταξύ Μουσουλμανικών εθνών-κρατών που βάζουν τον στενό ορισμό του εθνικού συμφέροντος υπεράνω όλων. Η έλλειψη οράματος, ηγεσίας και σοφίας βυθίζει όλους τους Μουσουλμάνους σε μάχες χωρίς τέλος που εν τέλει πλήττουν και αποδυναμώνουν όλους ανεξαιρέτου σέκτας, εθνικότητας ή ιθαγένειας.

Παραδόξως, η παγκοσμιοποίηση πιέζει για μια συγχώνευση και διασταύρωση ταυτοτήτων με τρόπο που θυμίζει τις πολυεπίπεδες έννοιες της «ούμα» ως μια κοινότητα πίστης και αρετής όπως ορίζεται στην ισλαμική παράδοση. Η πλήρης κατανόηση της ούμα ήταν αυτό που έδωσε στο κλασικό Ισλάμ την διεθνή και παγκόσμια οπτική για το καθετί, από την φιλοσοφία και τις τέχνες μέχρι την γεωγραφία και την πολιτική. Το κοσμοπολιτικό πνεύμα του Ισλάμ προήλθε εκ των έσω παρά εκ των έξω και περιεγράφηκε πολύ σωστά από τον Ιμπν αλ-Αραμπί ως «ενότητα στη πολυμορφία» (al-wahdah fi'l-kathrah) που εστιάζει τα πάντα στην ενότητα χωρίς να αρνείται το γεγονός της πολυμορφίας. Υπογραμμίζει επίσης το γεγονός ότι η ενότητα δεν είναι ομοιομορφία και ότι η πολυμορφία δε σημαίνει χάος και αταξία.

Σήμερα οι Μουσουλμάνοι οφείλουν να ανακτήσουν αυτή την θεμελιώδη αρχή. Αντί να τρέφουν αντίπαλες ταυτότητες που δημιουργούν απόλυτες διχοτομίες  οι οποίες εύκολα χειραγωγούνται από βίαιους εξτρεμιστές, θα πρέπει να τοποθετήσουν τις εθνικές, εθνοτικές και δογματικές τους ταυτότητες σε ένα πλαίσιο ανώτερου ηθικού και ανθρωπιστικού υπόβαθρου που θα προστατεύει την εσωτερική ενότητα και συνοχή του Ισλάμ από την μία πλευρά και από την άλλη θα διατηρεί την παγκόσμια και κοσμοπολίτικη άποψή του. Αυτό θα ήταν το καλύτερο αντίδοτο ενάντια σε τέτοιους βίαιους εξτρεμιστές όπως είναι η Νταές και η Αλ Κάιντα, καθώς επίσης και σε εκείνους που επιδιώκουν να επαναχαράξουν τον χάρτη του μουσουλμανικού κόσμου κατά μήκος εθνικών και δογματικών γραμμών.



ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ