Παγκόσμια Προοπτική (2018-39)

Οι καθολικές αρχές της παιδείας

Παγκόσμια Προοπτική (2018-39)

Καθηγητής Κουντρέντ Μπουλμπούλ*

 

 

Ως οικογένεια της ανθρωπότητας μοιραζόμαστε τον πλανήτη. Με κοινότητες με τις οποίες έχουμε πολύ διαφορετικούς τρόπους ζωής, έχουμε πολλά κοινά σημεία που αναγκαστικά μοιραζόμαστε επειδή έχουμε γεννηθεί στην ίδια περίοδο της ιστορίας. Όταν ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια παγκόσμια καταστροφή επηρεαζόμαστε μαζί με την οικογένεια της ανθρωπότητας σε όποια πίστη, γλώσσα, θρησκεία ή φυλή και να ανήκουμε. Το γεγονός ότι έχουμε δημιουργηθεί την ίδια εποχή με ανθρώπους σε κοντινούς ή μακρινούς κόσμους, μας επηρεάζει όλους μεταξύ μας από την άποψη γνώσης, πολιτισμού και τρόπου ζωής. Αυτή η αλληλοεπίδραση μπορεί καμιά φορά να προξενήσει το ερώτημα αν επηρεαζόμαστε από προγόνους μας που έχουν ζήσει παλαιότερα ή από ανθρώπους της εποχής μας.

Προσπαθώ να φέρω την συζήτηση στην παιδεία. Άνθρωποι με καλή ή κακή μόρφωση όχι μόνο στην χώρα μας αλλά και σε μακρινά μέρη, έχουν την δυνατότητα να αλλάξουν ουσιαστικά την ζωή μας. Κάποιος που δεν είχε καλή μόρφωση μπορεί να γίνει ζωντανή βόμβα και να σας χωρίσει από την ζωή ή από τους αγαπημένους σας. Η εφεύρεση κάποιων που καθόλου δεν γνωρίζετε αλλά είχαν καλή μόρφωση, μπορεί να σας διευκολύνει τη ζωή και να σας δώσει θέληση για ζωή.

Επομένως η παιδεία είναι ένα παγκόσμιο φαινόμενο και απολύτως σημαντικό και μεταδοτικό για όλες τις χώρες. Η καλή παιδεία αλλά και η κακή παιδεία σε μια χώρα, μπορούν να επηρεάσουν άμεσα και άλλες χώρες, θετικά ή αρνητικά.

Ποια είναι όμως η θέση μας παγκοσμίως στην παιδεία; Χωρίς αμφιβολία υπάρχουν τομείς στους οποίους είμαστε πολύ καλοί. Αλλά εγώ σε αυτό το κείμενο θέλω λίγο να τονίσω τις αρνητικές πτυχές.

Όταν κοιτάζουμε την Δύση διαπιστώνουμε ότι τα σχολεία στην Αμερική όπου οι φόνοι είναι διπλάσιοι από ότι στις υπόλοιπες χώρες του κόσμου, μετατρέπονται σε στρατόπεδα. Αυτοί που σκοτώνουν μικρά παιδιά και νέους είναι συνήθως δικοί τους συμμαθητές. Οι κακές συνήθειες σε πολύ μικρή ηλικία και οι κακές οικογενειακές σχέσεις είναι κάποιοι από τους λόγους…

Η κατάσταση δεν είναι πολύ διαφορετική στην ανατολή. Αν και τα ποσοστά εγκληματικότητας δεν είναι τόσο υψηλά όσο στην δύση, υπάρχουν συστήματα παιδείας που δεν προσφέρουν προσωπικότητα, δεν ετοιμάζουν το παιδί απέναντι στη ζωή και τους επιβάλλουν μόνο την παπαγαλία αντί να τους μαθαίνουν την ελεύθερη σκέψη.

Στον ισλαμικό δε κόσμο το βασικότερο πρόβλημα πέρα από την αποσύνδεση που είχε τονίσει ο Αλίγια Ιζετμπέγκοβιτς, είναι η παιδεία.

Αν η καλή μόρφωση ή η έλλειψη μόρφωσης σε μια χώρα μπορεί να επηρεάσει όλες τις χώρες άμεσα, θα πρέπει να υπάρχει γενική συναίνεση για το ιδανικό ανθρώπινο προφίλ ανεξάρτητα από την θρησκεία, την γλώσσα, την ιδεολογία, την πίστη, την φυλή ή το χρώμα του. Ειδάλλως κινδυνεύουμε όλοι μας ως ανθρώπινη οικογένεια. Για να γίνει ο κόσμος μας πιο βιώσιμος, πιο ειρηνικός, πιο ευήμερος, η παιδεία θα πρέπει να διέπεται από καθολικές αρχές. Μπορούμε να ξεκινήσουμε την αναζήτηση αυτών των αρχών, ερωτώντας τον σκοπό της παιδείας.

Ο σκοπός της παιδείας θα πρέπει να είναι να προετοιμάζει το άτομο για τη ζωή. Το τι είδους παιδεία επιζητάμε έχει άμεση σχέση με το πώς κοιτάμε τη ζωή και με την φιλοσοφία μας για τη ζωή. Η φιλοσοφία μας για την παιδεία είναι μια συνέχεια της φιλοσοφίας μας για τη ζωή. Αν νοσταλγούμε έναν κόσμο με λιγότερες αδικίες, με λιγότερη κακία, με περισσότερο σεβασμό στις διαφορές, όπου οι άνθρωποι είναι πιο ενάρετοι, η παιδεία θα πρέπει να υπηρετεί αυτόν τον σκοπό. Παιδεία δεν σημαίνει μόνο σχολική εκπαίδευση ή σύγχρονη εκπαίδευση. Γι’ αυτό και το σχολείο δεν είναι ο μόνος τρόπος για να υλοποιήσουμε αυτόν τον στόχο, είναι μόνο ένα από τα μέσα.

Αν μοιραζόμαστε μια κοινή ανησυχία σε σχέση με την ζωή και τον γενικότερο στόχο που προαναφέραμε, ως ανθρώπινη οικογένεια μπορούμε διαφυλάσσοντας τις διαφορές μας να έχουμε τις καθολικές αρχές της παιδείας που θα είναι για το καλό όλων. Ποιες θα μπορούσαν να είναι αυτές οι θεμελιώδεις αρχές;

1. Μια παιδεία που προσφέρει την συνείδηση της δικαιοσύνης

Όποια και να είναι η εποχή στην οποία ζούμε (παραδοσιακή, σύγχρονη, μεταμοντέρνα ή μια άλλη που θα μπορούσε να οριστεί αλλιώς στο μέλλον), όπως και να αυτοπροσδιοριζόμαστε, η παιδεία πρέπει πρωτίστως να δίνει στον άνθρωπο την αίσθηση της δικαιοσύνης. Όπως έλεγε και ο σύντροφος του Προφήτη, Ουμάρ «η δικαιοσύνη είναι το θεμέλιο του κράτους». Ο Γερμανός φιλόσοφος Καντ έλεγε: «Αν δεν υπάρχει δικαιοσύνη δεν απομένει τίποτε που μπορεί να δώσει αξία στην ανθρώπινη ζωή». Δικαιοσύνη πάνω από όλα δηλαδή όπου είναι εγγενής η ελευθερία και η ισότητα. Ως μέλη της ανθρώπινης οικογένειας αναμφίβολα δεν συμφωνούμε για το τι είναι δικαιοσύνη και τι όχι. Αλλά οι βασικοί πυλώνες της δικαιοσύνης είναι πάνω κάτω δεδομένοι. Σε όλες τις θρησκείες, τις πίστες και τις ιδεολογίες υπάρχει μια συναίνεση που απορρίπτει τον φόνο, την κλεψιά και την κακομεταχείριση και προτρέπει να κερδίζεις με νόμιμους τρόπους. Η πρώτη αρχή λοιπόν που θα πρέπει να διδάσκεται στην πρωτοβάθμια, δευτεροβάθμια και τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι να κερδίζεις δουλεύοντας και όχι να κάνεις περιουσία με αθέμιτο τρόπο. Λένε πως η δικαιοσύνη γίνεται κατανοητή όταν συλλογιζόμαστε με βάση το αντίθετο που είναι η καταπίεση και τυραννία. Ας σκεφτούμε προς στιγμήν ότι όλοι προσπαθούμε να κερδίσουμε χωρίς να δουλεύουμε και χωρίς να τηρούμε τους κανόνες. Μπορείτε να φανταστείτε το χάος που θα προκληθεί;

Οι ελλείψεις στην γνώση, στους τρόπους, στην εμπειρία είναι πράγματα που μπορούν να συμπληρωθούν στην πορεία. Αλλά η έλλειψη δικαιοσύνης κατά την μάθηση δηλαδή η επιθυμία να κερδίζεις χωρίς να το αξίζεις, είναι ένα κενό που ποτέ δεν θα συμπληρωθεί.

Το αίσθημα της δικαιοσύνης στους μαθητές ενισχύεται όχι μέσω της γνώσης στην περίοδο φοίτησης αλλά περισσότερο μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος και τον τρόπο συμπεριφοράς των εκπαιδευτικών και την εμπειρία τους για την ζωή. Σ’ αυτό το πλαίσιο η δικαιοσύνη θα πρέπει να υιοθετείται σε επίπεδο συναισθήματος, συνείδησης και πίστης. Γνωρίζοντας τα προβλήματα που μπορούν να προκληθούν, θα πρέπει με κατηγορηματική πίστη να αποφεύγεται η αδικία και η τυραννία.

2. Μια παιδεία που κάνει τον άνθρωπο να σκέφτεται καλά και θετικά

Σωστή παιδεία είναι η ανατροφή καλόκαρδων, καλόψυχων ανθρώπων που έχουν θετική άποψη για την ζωή. Βλέπω νέα παιδιά που είναι απαισιόδοξοι για τα πάντα, δεν έχουν ελπίδα και δεν εμπιστεύονται τον συνάνθρωπό τους. Πώς μπορείς να αντέξεις μια τέτοια ζωή; Τι καλό μπορείς να δημιουργήσεις με μια τέτοια αρνητική άποψη; Ο άνθρωπος πρέπει να βλέπει τα πράγματα θετικά και να σκέφτεται θετικά. Βεβαίως και οι έννοιες «καλό», «ωραίο» και «καλός άνθρωπος» διαφέρουν ανάλογα με την κουλτούρα και την πίστη του καθένα. Αλλά σε έναν κόσμο που έχουμε πολλούς λόγους για να είμαστε απαισιόδοξοι, και μόνο να φιλοδοξείς να αναθρέψεις έναν καλό άνθρωπο είναι από μόνο του πολύτιμο. Όταν ο άνθρωπος εσωτερικεύει την αναγκαιότητα της καλής συμπεριφοράς, είναι συμφιλιωμένος με τον εαυτό του, το περιβάλλον του και τους άλλους ανθρώπους.

Αλλά όσο πολύτιμο και να είναι να είμαστε αισιόδοξοι και να σκεφτόμαστε το καλό, η δικαιοσύνη υπερέχει της καλοσύνης.

Θα συνεχίσουμε την άλλη εβδομάδα.

 

 

*Ο καθηγητής Κουντρέντ Μπουλμπούλ είναι κοσμήτορας της Σχολής Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Γιλντιρίμ Μπεγιαζίτ της Άνκαρα.



ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ