Παγκόσμια Προοπτική (2018-31)

Τρεις τοποθετήσεις όσον αφορά την Δύση

Παγκόσμια Προοπτική (2018-31)

 

Καθηγητής Κουντρέντ Μπουλμπούλ*

 

Αν κοιτάξουμε τα τελευταία 200 χρόνια, ένα από τα βασικά θέματα συζήτησης της τελευταίας περιόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της Δημοκρατικής εποχής και των συγχρόνων στοχαστών ήταν η προσέγγιση που θα υιοθετηθεί όσον αφορά τη Δύση. Η συζήτηση για το Τανζιμάτ, τον δυτικό πολιτισμό, την Ευρωπαϊκή Ένωση και κατά τον τελευταίο καιρό για την παγκοσμιοποίηση υπό διάφορες έννοιες, στην ουσία είναι παρακλάδια της κύριας συζήτησης για την τοποθέτηση μας σε συνάρτηση με τη Δύση.

Μπορούμε να πούμε ότι οι στοχαστές της τελευταίας περιόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ανέπτυξαν ουσιαστικά τρεις διαφορετικές οπτικές για τη Δύση και τον δυτικό πολιτισμό. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρώτης προσέγγισης που μπορεί να εκφραστεί ως υποταγή, είναι η προσέγγιση του ιδιοκτήτη και αρθρογράφου του περιοδικού İctihad, Αμπντουλάχ Τζεβντέντ. Υπάρχει μονάχα ένας πολιτισμός κατά τη γνώμη του, ο δυτικός. Ο δυτικός πολιτισμός πρέπει να γίνει αποδεκτός με τα ίσια και τα στραβά του ειδάλλως η εξαφάνιση μας είναι αναπόφευκτη.

Η δεύτερη μπορεί να ονομαστεί ως προσέγγιση της απόρριψης. Πρόκειται για μια προσέγγιση που με μια πλήρη αντίδραση αντιτίθεται σε καθετί σχετικό με τη Δύση και τη θεωρεί μητέρα όλων των κακών.

Η τρίτη δε μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια προσέγγιση κοινής λογικής ή αυτοπεποίθησης. Αυτή η προσέγγιση δεν αγνοεί τις ιμπεριαλιστικές αναζητήσεις της Δύσης. Ωστόσο, αναπτύσσεται μια λογική προσέγγιση μεταξύ της υποταγής και της απόρριψης. Αυτό που επιδιώκει είναι ο θυμός μας προς της Δύση να μην μας εμποδίσει να δούμε τις θετικές της πλευρές καθώς και τα δικά μας προβλήματα. Την πιο απτή έκφραση αυτής της προσέγγισης μπορούμε να τη δούμε με σαφήνεια στον Οθωμανό μεγάλο βεζίρη Σαΐντ Χαλίμ Πασά κατά τα χρόνια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου. Σύμφωνα με τον Πάσα παρά τα όσα διαδραματίστηκαν, η Ανατολή και η Δύση θα πρέπει να συνυπάρξουν και να γνωρίσουν καλύτερα ο ένας τον άλλον. Λέει ότι δεν φταίει μονάχα η Δύση για την αντιπαράθεση μεταξύ Δύσης και Ανατολής, πως έχει μερίδιο και η Ανατολή σε αυτό το αποτέλεσμα. Ο Πασάς στο Taassub αναφέρει ότι ο λόγος για τον οποίον έγραψε αυτό το βιβλίο δεν ήταν να κλιμακώσει το μίσος και την έχθρα μεταξύ των δυο κοινωνιών, αλλά να εξαλείψει τις λανθασμένες ιδέες και την άγνοια που εμποδίζουν την σύναψη καλών σχέσεων μεταξύ δυο κοινωνιών που είναι καταδικασμένες να ζήσουν δίπλα δίπλα και υποχρεωμένες στον ίδιο βαθμό να γνωρίσουν η μια την άλλη.

Λάθος τοποθετήσεις και τα αποτελέσματα τους

Αυτή η συζήτηση δεν έχει μείνει στο παρελθόν. Ίσως σήμερα να είναι ακόμα πιο φλέγουσα. Με την διαδικασία της παγκοσμιοποίησης δεν είναι πια ξεκάθαρο όπως παλιά από που ξεκινά και που τελειώνει γεωγραφικά αλλά και από άποψη ορισμού η Ανατολή, η Δύση, ο Βοράς και ο Νότος. Ο κόσμος είναι πολύ πιο αλληλένδετος. Είναι πολύ πιο δύσκολο να παραμείνεις μέσα στα δικά σου πολιτισμικά όρια, απομονωμένος από τον κόσμο.

Σήμερα στη Δύση ζουν εκατομμύρια μετανάστες και Μουσουλμάνοι. Μπορούμε να προχωρήσουμε από εδώ, αφήνοντας κατά μέρος τις προσπάθειες των κοινωνιών που ζουν γεωγραφικά εκτός της Δύσης να τοποθετηθούν σε σχέση με αυτήν. Μπορούμε να συνεχίσουμε τη συζήτηση πάνω από τις κοινωνίες που ζουν στη Δύση διότι μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα το θέμα μέσω των μεταναστών και των Μουσουλμάνων που ζουν στις δυτικές κοινωνίες και να παρατηρήσουμε καλύτερα τα βαριά και καταστροφικά αποτελέσματα των λανθασμένων τοποθετήσεων. Από την άλλη, οι τοποθετήσεις των μη δυτικών κοινωνιών για τη Δύση δεν διαφέρουν από τις προαναφερθείσες τρεις προσεγγίσεις.

Μπορούμε να πούμε ότι είναι και ήταν αρκετά διαδεδομένη η προσέγγιση υποταγής και απόρριψης που παρατηρείται στους μετανάστες και τους Μουσουλμάνους που ζουν σήμερα στη Δύση και στους Οθωμανούς διανοούμενους. Με την ψυχολογία της ηττοπάθειας στην οποία εισέρχονται οι άνθρωποι μπορούν να μετεξελιχθούν προς μια ακραία υποταγή ή απόρριψη.

Άνθρωποι διαφορετικών ταυτοτήτων και κουλτουρών ζουν σχετικά πιο ελεύθερα σε χώρες όπως η Αυστραλία, ο Καναδάς και οι ΗΠΑ. Γι’ αυτόν τον λόγο οι μετανάστες και οι Μουσουλμάνοι που ζουν σε αυτές τις χώρες είναι λιγότερο αντιδραστικοί στις κοινωνίες στις οποίες ζουν. Ίσως γι’ αυτό ενσωματώνονται πιο γρήγορα. Στην Ευρώπη παρατηρούνται πιο υποτακτικές και αρνητικές προσεγγίσεις λόγω των πιο καταπιεστικών, αφομοιωτικών και ομοιοποιητικών πολιτικών των χωρών. Στις χώρες αυτές οι μετανάστες μπορεί να μετατοπιστούν  στην υποταγή ή την απόρριψη όταν πρέπει να επιλέξουν μεταξύ της κουλτούρας και των πεποιθήσεων που κουβάλησαν μαζί και των αξιών της κοινωνίας στην οποία ζουν καθώς και την καταπιεστική στάση των εν λόγω χωρών.

Από την άποψη της απόρριψης, τα στρώματα που δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτά με τη δική τους ταυτότητα και κουλτούρα ή να εκφραστούν, μπορεί να έχουν μια οπτική που απορρίπτει κατηγορηματικά όλες τις αξίες και τους θεσμούς της κοινωνίας στην οποία ζουν. Τα στρώματα που έχουν μετεξελιχθεί σε τόσο ριζοσπαστικά ύστερα από κάποιο διάστημα αποκόπτονται πλήρως από την κοινωνία στην οποία ζουν. Μετά από αυτή την φάση, δεν απομένει πια η δυνατότητα τα στρώματα αυτά να συνεισφέρουν στον εαυτό τους, στις χώρες από τις οποίες κατάγονται και στην κοινωνία στην οποία ζουν. Ύστερα από κάποιο διάστημα μπορεί να μετατραπούν σε στρώματα στα οποία οι τρομοκρατικές οργανώσεις μπορούν να βρουν πρόσφορο έδαφος. Αυτός είναι ο λόγος που τα περισσότερα μέλη τρομοκρατικών οργανώσεων όπως η ΝΤΑΕΣ προέρχονται από δυτικές χώρες, αν εξαιρέσουμε βέβαια χώρες όπως το Αφγανιστάν, το Ιράκ και την Λιβύη στις οποίες έχει εισβάλει η Δύση. Οι τρομοκρατικές οργανώσεις μπορεί να φαίνονται σαν σωτηρία για αυτά τα στρώματα στη Δύση που είναι σε μια ψυχολογική κατάρρευση που απορρίπτει τα πάντα. Ωστόσο, οι νέοι αυτοί γνωρίζουν πολλές γλώσσες όπως την αγγλική, την γαλλική και την γερμανική. Κάποιοι από αυτούς έχουν λάβει καλή εκπαίδευση. Ξέρουν καλά την κουλτούρα και τη γλώσσα της χώρας καταγωγής τους. Από εκεί που θα μπορούσαν να ήταν φάροι για τη Δύση και τις χώρες καταγωγής τους αν μπορούσαν να τοποθετηθούν καλά, με λάθος τοποθέτηση διολισθαίνουν στις τρομοκρατικές οργανώσεις και χαραμίζονται άδικα. Η απόρριψη δεν υπόσχεται κανένα άλλο μέλλον εκτός από την εξαφάνιση για τα άτομα που είναι σε αυτήν την ψυχολογία καθώς και για τις κοινωνίες στις οποίες ζουν. Γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο η προσέγγιση της απόρριψης έχει την υποστήριξη των ομοιότυπων στρωμάτων και ορισμένων δυτικών μυστικών υπηρεσιών που θεωρούν απειλή τον πλουραλισμό. Οι υπηρεσίες αυτές μπορεί επίσης να προσπαθούν να εξάγουν στις μουσουλμανικές χώρες τα στρώματα και τις απόψεις υπέρ της απόρριψης.

Διαμετρικά αντίθετα με την απόρριψη, οι μετανάστες που ζουν στη Δύση μπορούν να υιοθετήσουν μια άλλη λανθασμένη τοποθέτηση, την προσέγγιση της υποταγής. Κατά την υιοθέτηση της προσέγγισης της υποταγής, είναι μεγάλος ο ρόλος της κοινωνίας στην οποία ζει το άτομο και του κράτους που δεν του αφήνουν κάποια άλλη διέξοδο. Τα άτομα που υιοθετούν μια προσέγγιση υποταγής, αφομοιώνονται εγκαταλείποντας πλήρως τις αξίες, τις πεποιθήσεις και την κουλτούρα τους. Τα στρώματα που υποτάσσονται χάνουν την δυνατότητα να συνεισφέρουν στις κοινωνίες στις οποίες ζουν επειδή χάνουν πλήρως την αυθεντικότητα τους.

Ουσιαστικά τα στρώματα που υποτάσσονται μπορεί να συμπεριφέρονται με τρόπο που να ταπεινώνουν συνεχώς την κουλτούρα τους, τις κοινότητες τους και τις χώρες από τις οποίες κατάγονται με το σκεπτικό να φανούν καλά στις κοινωνίες στις οποίες ζουν ή επειδή νομίζουν ότι περιμένουν από αυτά να κάνουν κάτι τέτοιο ή επειδή ανησυχούν για το μέλλον τους. Η στάση αυτή στην ουσία μπορεί να είναι η εκδήλωση μιας προσπάθειας αναπαραγωγής σε κάθε νέα περίσταση της στάσης που δεν μπορεί ποτέ να εσωτερικευθεί. Σε αυτό μπορεί να οφείλεται και το γεγονός ότι κάποια στρώματα που προέρχονται από μετανάστες και έχουν αφομοιωθεί, αντιδρούν πιο έντονα στην κοινωνία, την κουλτούρα και την χώρα από την οποία προέρχονται. Αν οι αξιωματούχοι αυτών των χωρών επιτρέψουν αυτήν την ακραία στάση, την ταπείνωση των μεταναστών από ανθρώπους που προέρχονται από ανάμεσα τους, τότε η κατάσταση αυτή μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω δηλητηρίαση της σχέσης των μεταναστών και της χώρας προέλευσης τους με την χώρα στην οποία ζουν.

Τι θα φέρει η λογική τοποθέτηση; Θα συνεχίσουμε…

*Ο καθηγητής Κουντρέντ Μπουλμπούλ είναι κοσμήτορας της Σχολής Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Γιλντιρίμ Μπεγιαζίτ της Άνκαρα.



ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ