Balkanske Aktuelnosti 18/2018

Kada se spomene Balkan, uglavnom se asocira na ratove koji su se u regiji dogodili 19. i 20. stoljeća i ostale negativnosti. No, ako se osvrnemo na historiju, ovaj trend je u ostalim regijama evropskog kontinenta bio mnogo više zastupljen nego na Balkanu

Balkanske Aktuelnosti 18/2018

Balkanske Aktuelnosti 18/2018

 

Postojanje Turaka na Balkanu staro je koliko i postojanje Slavena. Drevni spomenici i ruševine ukazuju na prisustvo raznih turskih plemena na Balkanu, čak i prije Osmanlija. Na Balkanu se mogu pronaći tragovi raznih turskih plemena kao što su Avari, Pečeneci, Oguzi, Kumani i mnogi drugi.

Osmanska država razvila je najduže i trajne odnose Turaka na Balkanu. Osmanlije su na tlo Balkana stupile osvajanjem trvđave Čimpi u blizini Galipolja 1352. godine, a nakon toga je slijedio napredak prema centralnoj Evropi dug 350 godina. Povlačenje iz Evrope i sa Balkana trajalo je oko 210 godina, a nakon 1912. godine Osmanlije su u potpunosti izgubile Balkan.

Kada je Balkan ušao pod upravu Osmanlijske države regija je ušla u proces u kojem su se razvili gradovi, popravili uslovi življenja i gdje su se transformisali društveni poredak i društveni život. Naime, izgrađene su vodovodne mreže, česme, hamami, otvorene su biblioteke, izgrađeni putevi, mostovi, razvijeno je zanatstvo i trgovina, došlo je do kulturnog napretka i razvoja. Osmanlije su sa sobom donijele novu civilizaciju koja se oslanjala na islamsku kulturu. Sa jedne strane Osmanlije su pridobile Balkan i jednu veliku muslimansku populaciju, a sa druge strane veliki dio balkanske populacije su počeli činiti muslimani.

Kada se Timar sistem (vrsta lenskog feudalnog sistema) koji je inače pripadao Osmanlijama počeo koristiti na Balkanu, smanjen je uticaj lokalnih begova na seljane i narodu regije su pružena veća prava i slobode. Timar (tur. riječ) je u osmanlijsko vrijeme bilo feudalno imanje kojim su se starale spahije.

Seljani, koji su prije Osmanlija na feudalnim posjedima vodili monoton život, u Timar sistemu su zakupljivali posjede od spahija koje su zasađivali i obrađivali prema svojim pravilima. Seljani su u Osmanlijskom poretku uglavnom bili vlasnici kuća, dućana, staja, vinovih loza i manjih bašta na kojima su zasađivali povrće.

Usljed činjenice da je jedan dio posjeda, koji su pripadali velikim gazdinstvima i koje su kontrolisali manastiri, udijeljeno siromašnima, Osmanlije su se smatrale i spasiocima. Osim toga, zakonima koji su izdati za vrijeme Osmanlija spriječena je eksploatacija hrišćanskih sela. Na ovaj način je u velikoj mjeri popravljeno socijalno stanje seljana, a ono što potvrđuje sve to je da su mnogi seljani u 15. i 16. stoljeću iz regija koje nisu bile pod vladavinom Osmanlija prelazili u regije koje su pod njihovom upravom.

Pošto su se Osmanlije zanimale za dva faktora a to je korištenje ljudske snage u ratovima i novac kojim su se trebali platiti, u upravu osvojenih hrišćanskih država se uglavnom nisu miješali, nije bilo intervencije u društvenoj strukturi. Sultani nisu imali namjeru da na Balkanu islamiziraju narod ili da one koji nisu Turci primoraju da to postanu. Na primjer, kada se 1463. godine okončalo osvajanje Bosne, u fermanu kojeg je objavio Sultan Fatih, sloboda hrišćana u Bosni je uzeta pod zaštitu.

Koristeći svoje ovlasti, osmanlijski sultani nisu u obzir uzimali samo šeriat, već i običaje koje su slijedili tadašnji narodi.

Kada su krajem 17. stoljeća spahije počele prodavati Timar kao svoje lično vlasništvo, stanje seljana se jako pogoršalo. U isto vrijeme su se povećali i porezi koji su sakupljani kako bi se pokrili vojni troškovi, što je uslovilo ustanke i proteste u nekim regijama. No, historičari balkanskih zemalja su ove proteste općenito prikazali ¨nacionalnom oslobodilačkom borbom¨. Činjenica da se osmanlijska historija prikazuje na potpuno drugačiji način je zajednički problem svih balkanskih zemalja.

Kada se spomene Balkan, uglavnom se asocira na ratove koji su se u regiji dogodili 19. i 20. stoljeća i ostale negativnosti. No, ako se osvrnemo na historiju, ovaj trend je u ostalim regijama evropskog kontinenta bio mnogo više zastupljen nego na Balkanu. Na primjer, u velikim vjerskim ratovima koji su se dogodili na teritoriji centralne Evrope protestanti i katolici su ratovali do skorog istrebljenja. ¨. Nakon Tridesetogodišnjih ratova koji su trajali od 1618-1648. godine, Njemačka je u potpunosti podijeljena; društvena zajednica skoro da nije ostala. Može se govoriti i o sukobima katoličke Španije i protestanske Holandije u periodu od 1568-1648. godine. Kao primjer se mogu navesti i sukobi između britanskih upravitelja u Irskoj i lokalnog stanovništva.

Ako se svi ovi primjeri pomno analiziraju, slobodno se može zaključiti da Balkan nije najnestabilnija regija u Evropi. Čak šta više, može se kazati da je Balkan u nekim periodima bio ¨oaza mira¨. Može se slobodno zaključiti da je Balkan u nekim periodima posjedovao mogućnosti koje nisu bile prisutne nigdje drugdje. U gradovima poput Sarajeva i Prizrena se pored mnogobrojnih džamija, mogu vidjeti i pravoslavne i katoličke crkve, kao i prisustvo Jevreja i njihovih bogomolja. Jedna ovakva panorama ni u kom slučaju nije panorama Evrope iz 17. i 18. stoljeća.

Predrasude u vezi Osmanlija na Balkanu mogu se pojasniti sa dva temeljna faktora. Kao prvo, u 19. stoljeću je narod Balkana bio pod uticajem zapadnog etničkog nacionalizma. Balkanski nacionalisti nisu bili uspješni samo u definisanju nacionalnog identiteta i želji za stvaranjem nezavisnosti, već su u isto vrijeme spremali tlo kako bi se istina o osmanskoj historiji pogrešno tumačila. Drugi faktor je činjenica da kolektivno sjećanje naroda nije bilo usredsrijeđeno na daleku prošlost. Naime, balkanski narod se u vezi osmanskog perioda uglavnom sjećao 19-tog i početka 20. stoljeća. U ovom periodu ne samo na Balkanu već i u Anadoliji je došlo do poremećaja administrativne uprave kod Osmanlija.

Ako se analiziraju sadržaji, tekstovi i retorika u udžbenicima koji se danas koriste u školama na Balkanu, može se zaključiti da se o Osmanlijama ne govori nepristrasno te da se povremeno koriste i nacionalistički izrazi pa čak u uvrijede. Osim toga, iz sadržaja udžbenika se osjećaju ideološke i političke strijepnje. Prisustvo Osmanlija na Balkanu je uglavnom prepričano sa vojnim i političkim smjernicama, dok mjesto nije ustupljeno socio-kulturnom i vjerskom načinu življenja za vrijeme Osmanlija. Da bi se na objektivniji način pojasnila historija Osmanlija, trebaju se pojasniti socio-kulturni način življenja, porodična struktura, obrazovni sistem, odnosi između društvenih grupa te odnosi između vjerskih institucija i vjerskih grupa. Ako se historija Osmanlija bude pojašnjavala samo sa vojnog i političkog aspekta, onda čitaoci na Balkanu neće spoznati činjenice da je vjerska tolerancija bila zastupljena za vrijeme Osmanlija i da su crkve najviše restaurirane u to doba.

 



Povezane vijesti